Türkçe Kaynak Günlüğü / Reklam Yaratıcıları Derneği

Genel Türkçe Hataları

2010-06-09T02:24:00.002+03:00

Genel Türkçe hatalarını 5 başlık altında toplamak mümkün.

1. Yabancı dillerin Türkçeye etkisi
2. Mecazların deyimlerin yanlış kullanımı
3. Söyleyiş (telaffuz) yanlışları
4. Eş anlamlı sözcüklerin cümlede bir araya getirilmesiyle oluşan Türkçe hataları
5. Genel anlatım bozuklukları

1. YABANCI DİLLERİN TÜRKÇEYE ETKİSİ:

Hepimizin de bildiği gibi dilimiz yabancı dillerin etkisinde kalıp zamanla değişiyor. Bu yabancı sözcükleri nerelerde görmüyoruz ki! Dükkan otelrestoran isimleri; yiyecek içecek isimleri; sokakcadde isimleri; televizyon radyo kanallarının isimleri… Rainbow Kasabı Hilton Oteli Washington Restourant Coca-Cola William Thompsen CaddesiShow TV Flash TV Star TV Power FM… gibi
Bunların dışında bir de teknoloji sektörüne ait terimler markalar var ve her an bizimle. Dell markalı bilgisayar PC çetleşmek CPU RAM bellek mousemonitör @ işareti…

Teknoloji devlerinin yabancı olması terimlerin İngilizce gibi farklı bir dilde olması bizi pek etkilemiyor. Zamanla bu sözcüklere öyle alışıyoruz ki onları özünde Türkçe sözcüklermiş gibi konuşuyor hatta çekim ekleriyle birlikte kullanıyoruz.

Tabii ki bazı kurumlarımız bu konularda çalışmalar yapıyor ancak dilimize bu denli yerleşmiş sözcükleri tamamen ortadan kaldırabilmek çok zor. Size Yurtsan ATAKAN isimli yazarımızın bu konudaki fikirlerini de aktarmak istiyorum:
“Sekiz yıldır yayınlanan bu sayfayı hazırlamaya başladığım ilk günden beri yabancı kaynaklı yeni teknolojik terimlere Türkçe karşılıklar uydurmaya çalışıp kullanırım. Kimi tutar kimi tutmaz. Örneğin ''web site'' yerine ''İnternet sitesi'' ''search engine'' yerine ''arama makinesi'' ''to hack'' yerine ''haklamak'' ''homepage'' yerine ''ana sayfa'' gibi terimler yaygın kabul gören buluşlarımdan bir kaçıdır. Buna karşılık kabul görmeyen önerilerim de çok olmuştur. Ama İngilizcesini kullanmaktansa yeni bir karşılık uydurup kullanarak önermeyi hep daha doğru ve sorumlu bir davranış olarak görürüm.
Bu yılın başında CNN-Türk'te Üçüncü Kuşak isimli bir program hazırlayıp sunuculuğunu da yapmaya başladığımda yazılı basında karşıma çıkmayan bazı sorunlarla karşılaştım. Örneğin GPRS GPS gibi İngilizce kısaltmaların okunuşları sorun olmaya başladı. Yine yazarken kılçık çıkartmayan ''@'' işaretinin nasıl okunacağı da sorun oldu. Bu işaret İngilizcede ''at'' (okunuşu et) olarak telaffuz ediliyor. Türkçe karşılığı ''de'' ''da'' eki. Yani İngilizce ''yurtsan et hurriyet dat kam dat ti ar'' dediğinizde ''hurriyet.com.tr'de yurtsan'' gibi bir anlamı oluyor. Bu işareti sunuculuk yaparken ''et'' gibi bir saçmalık yerine ''adres işareti'' diyerek okumaya başladım. Programın metninde geçen ''@'' işaretlerinin de seslendirme sırasında ''adres işareti'' diye okunmasını istedim. Program yönetiminden itiraz geldi ''sen bildiğin gibi oku ama bizim prensiplerimiz standartlarımız var bu işaret her programda ''et'' diye okunur değiştiremeyiz''.”
Bir diğer yanlış kullanım da super soft sözü. Bakın Prof. Dr. Hamza ZÜLFİKAR bununla ilgili ne diyor: “… Selpak marka adının altındaki super soft sözü gerçekten bizi rahatsız ediyor. "Çok yumuşak" sözünün açık anlatımından dolayı daha etkili olduğunu kullanana daha çok şey vereceğini düşünüyorum. Öte yandan dilimize Fransızcadan geçen ve harika yerine kullanılan super sözü süper diye yazılır. "Süper yumuşak" dense kanaatimce bu da yadırganır. Bu bakımdan keşke üretici firmasuper soft yerine "çok yumuşak" veya "ipek yumuşaklığında" sıfatlarını kullansa...”

2. MECAZLARIN DEYİMLERİN YANLIŞ KULLANIMI

Çoğumuz biliyoruz ki televizyondaki reklamlar en çok küçük çocukların dikkatini çekiyor. Ekrandaki sahneler sürekli değiştiği için onlara göre çok daha çekici. Dil de insanın çok küçük yaşlarda kazandığı bir olgu. O halde televizyonun özellikle de reklamların çocukların dil gelişimi üzerindeki etkisi çok büyük. Bu nedenle reklamlarda Türkçenin çok iyi kullanılması gerekiyor. Ne yazık ki bazı yapımcılar bu denli ince düşünmüyor.

Size Emre KONGAR’ın İnternet sitesini gezerken rastladığım bir yazıdan bahsetmek istiyorum. Burada bir reklam hatasından bahsediliyor: Turkcell reklamlarını eminim çoğunuz izlemişsinizdir. Bunlardan bir tanesinde radyo sunucusu Kadir ÇÖPDEMİR de oynuyor ve Cell-O isimli kahramanın koşturduğunu görünce şu sözleri söylüyor: “Dinlen be abi kalıbı dinlendir!” sizce bu “kalıbı dinlendirmek” ne demek?
Aslında Türkçe argosunda “kalıbı dinlendirmek” deyimi “ölmek” anlamında. Ancak reklamda sadece “dinlenmek” anlamında kullanılmış.
Bu bize deyimlerimizi anlamına uygun şekilde kullanmamız gerektiğini söylüyor gibi. Sizce de öyle değil mi? Yoksa bu şekilde dinlendirmek istediğimiz adamı farkında olmadan öldürürüz.

3. SÖYLEYİŞ (TELAFFUZ) YANLIŞLARI

Yaman TÜZCET ekranda ve radyoda sıkça yapılan dil yanlışlarını bir kitapta topladı. Ben de bu konuda izin verirseniz onun bu kitabından yararlanmak istiyorum.
Afganistan : Bir çok spiker bu sözcüğü AfgaNİStan şeklinde okuyor. Ancak vurgu son hecede olmalı ve AfganisTAN şeklinde okunmalı.
Nisan :Bu sözcük okunurken “i” harfi uzatılmalıdır.
No’lu :Metinde bu şekilde yazılsa bile bunu “Numaralı ”şeklinde okumalıyız.
Nema :Arapça kökenli olan bu sözcük kendi anlamını verebilmesi için “a” harfi uzatılarak okunmalıdır.
68’li yıllar 96’lı yıllar :Bu ifade de yanlıştır. Tekli yılların çoğulu olmaz. Doğrusu “60’lı yıllar 90’lı yıllar” şeklindedir.
Prof. Dr. Hamza ZÜLFİKAR da iletişim araçlarındaki söyleyiş yanlışlarıyla ilgili olarak şunları söylüyor: “Televizyon spikerleri Irak’taki savaşı anlatırken bu ülkedeki bazı yer adlarını başlangıçta gereği gibi telâffuz edemediler. Yanlış telâffuz edilen yer adlarından biri Nasırıye idi. Uzun heceleri kısa söylemeyi alışkanlık hâline getiren M. Ali Birand’ın yanı sıra özellikle özel televizyonlardaki genç spikerler bu yer adının ilk hecesini günlerce kısa söylediler. Bu yer adının uzun söylenen ilk hecesi kısa söylenince sürekli sürtünmeden dolayı el ve ayakta sertleşmiş deri anlamındaki nasır kelimesi akla geliyor. Vaktiyle Afganistan’ın başkenti Kâbil de gündeme geldiğinde bu tür söyleyiş hataları yaşanmıştı. Batılılara uyup bazı spikerler Kabul demeye başlamışlardı. Bereket versin kısa sürede bu tür hatalar çabuk gideriliyor”

4. EŞ ANLAMLI SÖZCÜKLERİN CÜMLEDE BİR ARAYA GETİRİLMESİYLE OLUŞAN TÜRKÇE HATALARI

Çevremizde bu tür hatalar çok yaygın. Nedeni ise belki de sadece pekiştirme yapmak. Bu konuyla ilgili olarak Kemal ATEŞ’in “Öğretemediğimiz Türkçe” isimli kitabından bulduğum örnekleri sizinle paylaşmak istiyorum.
Haberlerden alınmış birkaç cümle:
• “Cumhurbaşkanlığı sorunu meselesi…”
• “Atmosfer ortamı havasında…”
• “Gelecekte istikbali olan bir gencimiz…”
Emre KONGAR da bu konuda bir hayli dertli. Yazılarında eş anlamlı kelimeleri art arda sıralayan Başbakanlığa kadar yükselmiş politikacılardan çokça bahsediyor bizlere…

5. GENEL ANLATIM BOZUKLUKLARI

Bu konumuzda ise karışık birkaç örnek vermeyi düşünüyorum. Bu nedenle bu konu başlığını kullandım arkadaşlar.
Mehmet BARLAS Haluk LEVENT'e soruyor: "Türkiye'nin kuzeyinden güneyine doğusundan batısına 4 türkü alsan en türkü hangisini alırdın?"
Süreyya AYHAN: “Zaten sporun amacı kardeş barışlık ve dostluktur..."
Pazar Keyfi "Kim Şık Kim Rüküş" bölümünde dış ses:"İki elini başının arasına koy da bir düşün..."
Aziz YILDIRIM Daum ile ilgili yaptığı açıklamanın sonunda: "Tamam arkadaşlar ok? Thank you..."
Star gazetesinde Mısır'da meydana gelen patlamayla ilgili haber: "Mısır Patladı! 31 Ölü"
Flash TV'de bir sunucu: "Yaptığınız en büyük çılgınlık nedir ya da ney?"
Öğrenciler: “…yurt çıkıncaya kadar…” (Doğrusu: “…yurt sırası çıkıncaya kadar…”)
TRT spikeri: “Klasik ama çok bilinen…”
TRT spikeri: “Evliliğinizi kırk yıl yaşatmak için ne tip fedakarlıklarda bulundunuz?”
Cumhuriyet gazetesi: “Belediye hoparlöründen sesli olarak yapılan yayından sonra…”
TV’deki sunucu: “Saatlerimiz 10’a 10 var. Bir başka deyimle 9:50.”
Turgut ÖZAL: “Türkiye’nin çıkarının lehinde görmekteyiz.”
Faruk K. DEMİRTAŞ adlı yazarın yazısından: “Herhalde gözden kaçmış olsa gerek.”
Bir öğrenci: “Türkçe sözcüklerinin baş harfi…”
Erkan YOLAÇ (TV1): “Katiyen evet hayır kelimesini kullanmayacaksınız.”
Tansu ÇİLLER: “Kol kırılır yen içinde kalır.” (Doğrusu: “Kol kırılır yen kalır.”)
Sinekli BAKKAL: “Açgözlü gözlerle kızın gözlerini aradı.”
Mehmet BARLAS (Star1- 11.01.1992): “Ölümlü birer insanlarsınız.”
Bir haber spikeri: “Bazıları hiç umarsızca tüplerin yanında sigara içiyor.” (Doğrusu: “Bazıları hiç umursamadan tüplerin yanında sigara içiyor.”)
Haber spikerleri: “…Başbakanın koruması…” (Doğrusu: “…Başbakanın koruma polisi…”)

Kaynak: www.sanalda1numara.com sitesinden alınmıştır. Kaynağın gerçek yazarı belli değildir.

2010-05-12T14:29:00.001+03:00

2010-05-12T14:23:00.000+03:00

2010-05-12T13:56:00.000+03:00

2010-05-12T13:55:00.000+03:00

2010-05-12T13:54:00.000+03:00

2010-05-12T13:53:00.000+03:00

2010-05-12T13:29:00.000+03:00

2010-04-03T10:53:00.000+03:00

2010-03-15T01:22:00.000+02:00

2010-03-11T00:35:00.001+02:00

2010-03-02T00:46:00.000+02:00

2010-02-22T10:47:00.000+02:00

2010-02-18T14:13:00.000+02:00

2010-02-07T14:21:00.000+02:00

2010-02-01T21:09:00.000+02:00

2010-01-25T10:27:00.000+02:00

2010-01-18T09:55:00.001+02:00

2010-01-12T10:36:00.000+02:00

Dil bozulur mu?

Aralık 25, 2009 17:18 · Kategori: Dil and etiketlendi: anadolu, bozulum, Burak Birer,burakbirer, dünyaca, Dil, dil bozulur mu, eartlish,emperyalist, etkileşim, kurumlar, savaş, uluslar

Bu Yazı,

Dünya nüfusunun yalnızca %1.1‘i bu yazıyı okuyabilecek. Kalan %98.9‘un yan yana duran harflere hiç bir anlam yükleyemeden bir kaç saniye baktıktan sonra sayfayı kapatmak zorunda kalacağını söylemek herhalde yanlış olmaz. Alfabedeki karakterlerin hepsini tanıyor olmasına rağmen; “Baştan sona anlamsız, yan yana duran harfler ve kelimelerden oluşmuş bu yazı…” Hayır, hayır… Dünyanın geri kalanının anlamayacağı yazı resimdeki yazılar değil, tam da bu yazı…

Not: Bu yazıda Türkçe için verilen örneklerin tamamı, tüm dünya dilleri için geçerlidir.

Tüm ülkelerin, bizde olduğu gibi, Dil kurumları her gün yeni açıklamalar ile kullanılan dilin bozulduğunu, diğer güçlü dillerin emperyalist etkiyle dilin içine girdiğini vurgulamaya devam ediyorlar. Bu senaryoya bakılınca, Türkçe için de iddia edildiği gibi pek çok dil bozulumlar yaşıyor ve bu durumun büyük kültürel yokoluşların habercileri olduğu söyleniyor.

“Dilimizi koruyalım”

Dil bozulan bir şey midir? Peki kültürü yansıttığını kabul ettiğimiz dil hangi elementlerden oluştu ki şimdi bozulmaya karşı korumaya çalışalım? Neyi korumamız gerekiyor? Başka dillerden kelimeler girmesini mi engellemeliyiz, yoksa gramer yapıları mı korumalıyız. Dil kurumları, elbette tam konservatif korumadan bahsediyorlar. Peki bu gün kullandığımız kelimelerin ve dilin kültürümüzü yansıttığını varsayarak, kültürümüzü korumaya çalışırken bu kelimelerin hangi kültürlerden hangi etkileşimlerle dilimize girdiğini kabul ediyor muyuz?

Tüm kültürler ve bu kültürlerin ortak antik kökleri 3000 yılı aşkın süredir etkileşim içerisindeler. Sadece Anadolu olmamakla beraber, örneklendirmelerde kullanılabilecek en kusursuz coğrafya, tarih ve konum özellikleri gereği Anadolu ve dilleri ile başlamak uygun olacaktır. Pek çok modern dil, antik çağın “tüm dünyası” olarak tanımlanan İtalya, Yunanistan, Anadolu, Mezapotamya” hattında gelişen farklılıklarıyla bütünleşen etkileşimli bir kültürün sonucu ortaya çıkmaktadır. Yunanistan’da balıklara verilen isimlerin büyük bir çoğunluğu Türkçede de aynı şekilde telaffuz edilir. Meyve isimleri de ayni şekilde Türkçe ve Yunancada benzerlikten fazlasını sunarlar. Üstelik öz Türkçe diye tanımladığımız kelimeler (muhtemelen Yunanların da, öz Yunanca diye tanımlayabileceği kelimeler)görmezden gelinemeyecek kadar çokturlar. Türkçe’deki Şehir isimlerinin neredeyse tamamının kökeni antik Yunanca, yine büyük bir çoğunluğunun okunuşları antik Yunancadır. Burada Türkçe Yunancadan türemiştir ya da Yunanca Türkçeden gelişmiştir gibi bir yargıyı sunmanın ötesinde, dillerinin kökünün yer aldığı bu antik “Tüm Dünya’nın” birliğini göstermeyi amaçlamaktayım. Özetle; bu gün Türkçe ya da başka bir dili kültürel öğe olarak gösterip değişmesini, bozulmasını, yok olması- nı engelleyebileceğimizi iddia ederken, neyi korumaya çalışıyoruz? Türkçeyi oluşturan Ion, Pers, Etrüsk, Luvi, Türk, Asur, Arap dillerine ve kelimelerine mi sahip çıkmaya çalışıyoruz?

Hiç bir dil tek başına tek bir kültürle oluşmamıştır. Bu gün dillerden dillere geçen kelimeler, nidalar, kısaltmalar nedeniyle Dil kurumları önlemler almaya, kampanyalar yürütmeye çalışırken, neden (örneğin Türkçe için) içerisinden önce Ion, Pers, Arap, Roma, Etrüsk, Luvi, Asur, Hitit, Frig kelimelerini çıkartmaya çalışmıyorlar? Galiba geriye,sadece Türkçe için değil, bir kaç yeni eklenmiş bilimsel terminoloji ve modern kelimeler dışında elimizde konuşacak hiç bir şey kalmayacaktır.

Bilim insanları uluslararası bilgi paylaşımında bulunmak zorunda oldukları için, çeşitli bilim dalları bilimsel araştırmalarda bazı dillerin öncelikli dil haline gelmesine izin vermişlerdir. Latince, Almanca, İngilizce, Farsça gibi. İnsanlığın görüş açısı genişledikçe daha fazla bilgiyi ve anlamı paylaşma çabası her geçen gün daha büyük bir ivmeyle başarı kazanmaktadır. Benzer duygular antik çağlarda olduğu gibi birbirini etkileyen dillerde aynı kelimelerle anlam bulmaktadır. 2000 yıl önce teknolojik yetersizliklere bağlı iletişimve paylaşım zorlukları nedeniyle, yalnızca komşular arasında gerçekleşen bu güçlü duygusal ve kültürel etkileşim, bu gün dillerin birbiriyle daha hızlı ve daha global ölçekte etkileşmesiyle karşımıza çıkmaktadır.

Dil Kurumları?

Dil kurumları neyi koruyorlar? Zaten birbirine girmiş, ortak köklere bağlı, bu gün modern ve birbirinden farklı sandığımız diller, neden antik çağlarda olduğu gibi etkileşim içinde olmamalı? Neden diller ve kültürler arasındaki bu 10,000 yıllık paylaşım, iletişim, çoğalma, etkileşim artık sınırlarla standardize edilmeli? Sanırım yazıyı okuyan herkes bu sorunun cevabını oldukça iyi biliyor…

Dünyaca – Earthlish

Diller kültürleri yönetemezler, sadece aynı gramer ve kelimeler üzerinde anlam birliğine varmış toplulukların birbirleri ile kolay iletişim kurmalarını sağlarlar. Kültürel varyasyonların oluşmasını sağlayan çok daha büyük değişkenler vardır. Dil savunulacak korunacak zavallı bir yaşam formu değildir. Aksine; geniş ailesi, çocukları, dostları, komşuları ve akrabaları ile sürekli gelişen, büyüyen, sınırlandırılamayacak bir organizmadır. İnsan sadece komşuları ile değil gördüğü herşey ile iletişim kurma ihtiyacındadır. Birbirimizle konuşabildiğimiz, birbirimizi anlayabildiğimiz Dünya diline olan yolculuğumuzun tamamlandığını görmek dileği ile…

- Aynı dili konuşan insanlar savaşamazlar!

Burak BİRER

Bu yazı, Sayın Burak Birer'in burakbirer.wordpress.com sitesinden alınmıştır.

2010-01-12T10:19:00.000+02:00

DİLİN KEMİĞİ YOK, KURALI VAR!

Doğru Türkçe kullanımı konusunda sektörün kanaat önderi olan

Reklam Yaratıcıları Derneği, “Dilinizden Utanmayın!” projesinin

devamı niteliğinde olan yeni reklam kampanyasını yayınlanmaya başladı!

Ana dilin doğru kullanılması için reklam ajanslarına yönelik uyarı ve bilgilendirme çalışmaları yapmak, Türkçe odaklı yayınların geliştirilmesi ve desteklenmesini sağlamak, reklam endüstrisini ana dil hakkında bilinçlendiren toplantılar düzenlemek, yabancı kökenli terimleri asgariye indirmek için karşılık bulma çalışmaları gerçekleştirmek, reklamda doğru “Türkçe” kullanımını sağlamak amacıyla başta internet olmak üzere farklı mecralarda makaleler yayınlamak...

Reklam Yaratıcıları Derneği’nin Türkçe temelli çalışmalarını yürüten Türkçe Çalışma Kurulu, derneği ana dil konusunda sektörün kanaat önderi haline getirebilmek için uzun bir süredir pek çok farklı çalışma gerçekleştiriyor.

Ancak belki de, reklamcılığın doğası gereği, bunlar arasında en dikkat çeken ve en çok konuşulan proje, farklı kitlelere doğru Türkçe kullanımı mesajını iletmeyi amaçlayan periyodik reklam kampanyaları...

Reklam Yaratıcıları Derneği, o dönem Türkiye için bir ilk olan “Dilinizden Utanmayın!” kampanyasını gerçekleştirdiğinde sadece reklam ve medya dünyasından değil, başta Türkçenin asıl sahibi olan sokaktaki vatandaşlar olmak üzere, pek çok farklı kesimden övgü ve takdir toplamıştı. “Gururla Türkçe konuşun” mesajı reklamın çarpan etkisi ile kitlelere ulaşmış ve ana dilin korunması yolunda olumlu adımların atılmasına vesile olmuştu.

Reklam Yaratıcıları Derneği, bugün yeni ve yenilikçi bir reklam projesiyle, üstlendiği misyonu ileri bir noktaya taşıyor: Dilin kemiği yok, kuralı var!

“Dilin kemiği yok, kuralı var!” kampanyası, Türkçede yaşanan ve kimi zaman trajikomik noktalara varan sorunları, yıllar boyu kara mizahın ustası olarak kabul edilmiş bir meslek grubunun, karikatüristlerin desteği ile anlatıyor.

Can Barslan’ın kalemi ile başlayan ve bir yıla yayılan bu entegre süreçte, Türkiye’nin önde gelen karikatüristlerin dilin farklı sorunlarını yansıtan çizimleri yer alıyor. Bu aşamada Reklam Yaratıcıları Derneği, karikatürün yüzyıllardır hüküm süren etkisinden yararlanmayı hedefliyor: İnsanları güldürerek ve eğlendirerek düşündürmek!

“Dilin kemiği yok, kuralı var!” kampanyası 12 ay boyunca, ana dili kirleten ve yozlaştıran belli başlı sorunlar üzerine eğilmeyi ve toplumun genelinde doğru Türkçe kullanımı konusunda ortak bir bilinç yaratmayı hedefliyor. Kampanya boyunca görüşlerinizi bu blogda (günlük) paylaşabilirsiniz. Aynı zamanda günlük içeriğine baktığınızda Türkçe kurallarına ilişkin yoğun bir kaynağa da sahip olacaksınız.

Bu hedefe siz de katılın. Türkçeyi yaşamaya ve yaşatmaya destek olun!

Detaylı bilgi için:

Bülent Fidan

Reklam Yaratıcıları Derneği Başkanı

b.fidan@ryd.org.tr

Onur Yanık

Türkçe Çalışma Kurulu Başkanı

o.yanik@ryd.org.tr

Not: Türkçe Kaynak Günlüğü'nün internet adresi Türkçe değil. Gönül isterdi ki, sistem üzerinde bu tür isimlendirmeleri Türkçe yapalım. Bunu başaracak uzmanlarımızın çalışmalarını bekliyoruz.

Türkçe Reklam Bildirilerinde Kullanılan Yabancı Sözcükler

2008-05-13T17:04:00.000+03:00

TÜRKÇE REKLAM BİLDİRİLERİNDE KULLANILAN YABANCI SÖZCÜKLER
İsmail Demirbağ

Giriş

Bu çalışmada, yaşamın her anında karşımıza çıkan, kitle iletişiminde önemli bir rol oynayan reklam bildirilerinde kullanılan yabancı sözcükler ve tümceler ele alındı. Yabancı sözcük ve tümce kullanımının artışı pek çok alanda görülür (özellikle reklamcılık, bilgisayar, moda, internet, bilim vs). Türkçenin yozlaşması üzerine onlarca makale, köşe yazısı vs. yazıldığı ve bundan sonra da yazılmaya devam edeceği bir gerçektir. (Korkmaz, 1995; Aksoy, 1982; Banguoğlu, 1987). Bunun nedeni, sağduyu sahibi kişilerin dilimizin yozlaşmasından duyduğu kaygılara bir tepki olarak algılanmalıdır. Bazen bu
kişiler çağdışı ve eski kafalı diye de adlandırılırlar. Dili diğer dillerin etkisinden kurtarma çabalarını gelenekçilik veya muhafazakarlık ve hatta yenilikçilik olarak algılamak da yanlıştır ve hiç kimse böyle bir hataya da düşmemelidir. Dili diğer dillerin etkilerinden korumak her kesimin desteklemesi gereken bir görev olmalıdır.

Türkiye’deki reklamı yapılan pek çok ürünün isminin yabancı kökenli olması ya da bu ürünlere yabancı isimler verilmesi artık kanıksanmış durumdadır. Toplumun hemen her kesiminin günde en az bir kez karşı karşıya kaldığı reklam bildirileri iletişim açısından özel bir öneme sahiptir. Yazılı ve görsel basında her an reklamlarla yüz yüze gelinir. Toplumun büyük bir
kesiminin, sihirli kutu da denilen televizyonun başında geçirdiği zaman da göz önünde bulundurulduğunda, bu durum doğal bile karşılanabilir. Ancak küçük yaşlardaki çocukların zamanlarının çoğunu televizyon izleyerek geçirmeleri, geleceğimizin güvencesi olacak olan genç kuşakların ana dillerini bozuk, hatta hiç öğrenememeleri anlamına gelebileceği gerçeği de gözardı edilmemelidir. Özellikle çizgi ve reklam filmleri çocukların vazgeçilmez tutkularıdır. Evde küçük çocuğu olanlar bunun böyle olduğunu rahatlıkla gözlemleyebilirler. Bu da reklamlarda kullanılan dilin, toplumun her kesimi için önemli bir olgu olduğunu
ortaya koyar. Bu yüzden reklamlarda kullanılan sözcüklerin, dilin gelişimi açısından iyi analiz edilmesi gerekir.

Konfüçyüs’e sormuşlar: -Bir memleketi yönetmeye çağırılsaydınız yapacağınız ilk iş ne olurdu? Büyük filozof şöyle cevap verir:
- Hiç şüphesiz, dili
gözden geçirmekle başlardım. Dinleyicilerin hayrete düştüğünü görünce şöyle devam eder: - Dil kusurlu olursa, sözcükler düşünceyi iyi anlatamaz. Düşünce iyi anlatılmazsa, yapılması gereken şeyler doğru yapılmaz. Ödevler gereği gibi yapılmazsa, töre ve kültür bozulur. Töre ve kültür bozulursa, adalet yanlış yola sapar. Adalet yoldan çıkarsa şaşkınlık içine düşen halk, ne yapacağını, işin nereye varacağını bilmez. İşte bunun içindir ki, hiçbir şey dil kadar önemli değildir.

Dilin Reklam Metinlerindeki Yeri ve Önemi

Dil, bir toplumda şüphesiz en yaygın iletişim aracıdır. İletişimden de öte, o toplumu bir arada tutan birlikte yaşamalarına olanak sağlayan en önemli kurumdur. (Aksan 1983:15) İletişim ise iki birim arasında, ortak bir düzgü (dil) ve gerekli araçlar kullanarak, karşı taraftaki birimde davranış değişikliklerini amaçlayan bilgi ve verilerin aktarılması eylemidir (Demirbağ, 1994:10). Ortak düzgüden kasıt, toplumdaki bireylerin uzlaşım sonucu, uzun yıllar süren gelişmelerle ortaya çıkardıkları anadildir (Vardar, 1988). Bir iletişimin gerçekleşebilmesi için olmazsa olmazların da vardır. Bunlar gönderen, alıcı ve düzgü diye adlandırılır. Reklam bildirilerinde de ortaya çıkan bu olguları iyi analiz etmek gerekmektedir. Gönderen ve alıcıda bir sorun yok, zira her ikisi de Türk toplumunun birer parçasını oluştururlar. Düzgüye gelince, bu konuda biraz düşünülmesi gerekir. Çünkü reklam bildirilerinde zaman zaman değişik düzgülerin kullanıldığı görülüyor. Bu kullanım gün geçtikçe artmaktadır. Ulu önder Atatürk’ün dediği gibi “Türk dili, dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil, bilinçle işlensin. Dilin milli ve zengin olması milli hissin gelişmesinde başlıca etkendir.“ Ancak bu kullanımlar devam ettiği sürece “milli hisler”in
gelişmesi bir yana, yakın bir gelecekte bu dil elden gidebilir de. Asırlardır kullanılan bu dili gelecek kuşaklara, bozmadan ve
bozulmasına fırsat vermeden aktarmak, önemli bir sorumluluk olarak görülmelidir: “Dil, toplumdan ayrı başlı başına bir varlık değil, insanoğlunun hizmetinde, sosyolojik bir olgudur. İnsana bağlı, insanla birlikte yaşayıp gelişen canlı bir varlıktır. Bütün canlı varlıklar gibi, onun dayanmasını, korunmasını sağlamak gerekir.” (Levend, 1973:2) Çünkü bu dil yüzyıllardan beri kullanılan bir dildir: “1400 yıldan beri bir yazı dili olan Türkçe büyük bir dildir. Zengin kökleri vardır; ekleri, kelime hazinesi, deyimleri, atasözleri vardır. Çok muntazam bir dildir, dünyanın gramer itibariyle en muntazam dili sayılır, Türkçe.” (Banguoğlu, 1987:340)

Dili etkileyen faktörleri kısaca şöyle sıralanabilir:

1.Kültürel gelişmeler.

2.Ekonomik gelişmeler.

3.Teknolojik gelişmeler.

4.Siyasi gelişmeler.

5.Sosyal gelişmeler.

Bu beş faktör dilin gelişmesini çok yakından ilgilendirir. Bu çalışmada bizi ilgilendiren gelişmeler kültürel, ekonomik ve teknolojik olanlardır. 1980 sonrası Türkiye’de çok hızlı bir gelişme yaşanmaktadır. Bu gelişme yaşamın her alanında kendini göstermektedir. Özellikle de ekonomik gelişme alanında çok önemli mesafeler kat edildiği söylenebilir. Ekonominin bir parçası olan reklam sektöründe de bu gelişmeler hiç de yadsınamaz konumdadır. Globalleşmeye giden bir dünyada, kültürler arası etkileşimin çok hızlı bir şekilde yapıldığı bilinir. Dünyanın herhangi bir yerinde ortaya çıkan bir bilgi, veri, olay vb. gelişmiş iletişim araçlarıyla anında yayılmaktadır. Reklamlar da aynı yöntemle yayılıp gelişmektedir. Hatta bazı reklam görüntüleri aynı olup, sadece sözleri yayınlanan ülke tarafından değiştirilmektedir. Örnek olarak, Pepsi, Coca
Cola reklamları verilebilir. Bu da bize reklamların sınır tanımadığını gösterir. Konu reklamlar olunca da kullanılan düzgünün önemi ortaya çıkıyor. Ancak, son yıllarda reklam metinlerinde kullanılan düzgünün yabancı olmasının, hem iletişim hem de dilin gelişmesi açısından olumsuzluklara da beraberinde getirdiği de bir gerçektir. Yukarıda da belirtildiği gibi reklamlar, günlük yaşama o denli girmiştir ki, burada kullanılan düzgüden kaçınmak olanaksızdır.
Amerika’da ortaya çıkmış olan, reklam yazarlarının sıkça baş vurdukları bir formülü vardır: AIDA. (Attention +Interest +Desire +Action) Bu Türkçede şöyle formüle edilebilir; dikkat çekme + ilgi, merak + arzulamak + eylem, yani satın alma. Bunun açılımı şöyle yapılabilir; tüketicinin önce ürün üzerine dikkati çekilir, daha sonra doğal olarak alıcının ilgi ve merakı artar, ardından ürünü satın alma arzusu bilinç altına yerleşir ve sonuçta bu, eyleme yani ürünü satın almaya dönüşür.

Reklamların alıcı kitle üzerinde yeterli etkiyi uyandırmaları ve dikkat çekmeleri, reklamın en önemli şartıdır. Dikkat çekebilmek için her türlü yöntem denenir. Bu yöntemlerden biri de reklamlarda yabancı sözcük kullanmaktır. Bunda amaç uluslararası ve modern olma ifadesi ve özel hedef kitleye hitaptır. Ancak bu tür kullanımların önemli bir özelliği, hedef kitlenin seçiminde kendini gösterir. Ayrıca başarıya ulaşmada bu kitlenin bazı özelliklerinden faydalanılır; sosyo-demografik, psikolojik, sosyolojik vb. özellikler. Sosyo-demografik özellikler, hedef kitlenin yaşı cinsiyeti, gelir düzeyi ve meslek gruplarını içerir. Psikolojik özellikler, hedef kitlenin içe ve dışa dönüklülüğünü, düşünce yapısını vs. içerir. Sosyolojik özellikler ise grup özelliklerini ve normlarını içerir: “Reklamcının işi hedef kitleyi tanımlamayla başlar, zira ürünü kim alacak sorusunun cevabı buradadır. Daha sonra alıcıların muhtemelen en çok hangi reklamı izledikleri araştırılır; bu insanlar sinemaya gidiyor mu? TV seyrediyor mu? Hangi yayınları alıyorlar?” (Heller, 1991:144) Bu doğrultuda belirlenen hedef kitlenin dikkatini çekebilecek, onlarda belirli bir etki uyandıracak bildiriler oluşturulur. Bu bildiriler, özellikle bazı basılı medyada yabancı dilde yapılmaktadır. Bu çalışmada 1990 ile 1999 yılları arasında çıkan ek-dergi, gazete ve dergilerden derlenen reklam metinlerinde kullanılan yabancı düzgü incelendi ve yorumlandı. Çalışmada hem zaman hem de sayı açısından kısıtlı sayıda reklam bildirisi kullandığından bu çalışma, noksansız bir çalışma iddiasında değildir. Bu çalışma bundan sonra yapılacak aynı türde çalışmalara katkıda bulanabilir. Günümüzdeki moda davranışlardan biri olan yabancı dil kullanma (ya
da yabancı dil biliyor görünme) özentisinin, bir ülkenin kültürel değişim ve gelişiminde ne kadar etkili olabileceğini burada görmek mümkündür. Akla şu soru gelebilir; ortak bir düzgü kullanılmamışsa reklamın bildirisi nasıl çözülür? Reklam bildirisi, reklamda kullanılan diğer göstergeler yardımıyla çözülmeye çalışılır. Fakat bu durumda sağlıklı bir iletişim sağlanması olmaz. "İdeal bir iletişim ortamında, alınan ve anlaşılan bildirinin, verici tarafından tasarlanmış, kodlanmış ve gönderilmiş olan bildiriyle aynı olması gerekir." (Behrens, 1970:162). Zira iletişimin amacı bir bildiriyi dinleyiciye aktarmaktır. Burada
aktarılan bildirinin dinleyici tarafından anlaşıldığı şüphelidir (Ama buraya bir başka yaklaşım getirilebilir: Konuşucu bilinçli olarak yabancı bir düzgü kullanmış olabilir. Böylece kullanılan bildirinin içeriğinden ziyade biçimsel özelliğinden yararlanmak istemiş olabilir. Kullanılan yabancı dil ile tanıtımı yapılan malın yabancı bir ürün olduğunu ve Türkiye’de yabancı mala özlem
duygusundan bu şekilde yararlanabileceğini göstermiş olabilir). Reklam metinlerinde kullanılan yabancı düzgü, kullanım sıklığına göre şöyle sıralanabilir: İngilizce, Fransızca, Latince ve İspanyolca. İngilizce’nin birinci sırada olması hiç de sürpriz değildir. Zira, bu dille oluşturulan reklam bildirileri hatırı sayılır bir alıcı kitle tarafından anlaşılmaktadır. İkinci sırada, özellikle de kozmetik alanındaki reklam bildirilerinde Fransızca kullanımı dikkat çekmekte. Latince ve İspanyolca ise, az da olsa reklam bildirilerinde göze çarpmaktadır.

1990 İle 1999 Yılları Arasında Reklam Bildirilerinde Kullanılan
Yabancı Sözcük ve Tümcelere Örnekler.

Sözcükler:

Aşağıda reklam metinlerinde sık sık karşılaşılan yabancı sözcüklerden bazıları listelenmiştir. Ancak bazı sözcükleri 1990 yılı öncesine ait reklam bildirilerinden alınmıştır.

8x4 Intensiv, Abbate, AEG, Angel Face, Blendax, Amadeus, Cireaseptine, Cutex, Arena, Ariston, Arko Bronz, Gibbs, Artema, Helene Rubinstein, Audi, Louis Philippe, Avon, Axe Voodoo, Mobil, Babor, Nestle, bac, Nevton, Baguetta, Banvit, Parker Quink, Philips, Becel, Pilo-Cura, Bellona, Poker-Play, Bepanthol, Pond’s, bergasol, Reksona, Ricil’s, Biotherm, Scherk,
Singer, Bisse, Tamek, Tarr, Black Label Viski, Blaze spray, Tokalon, Blendax, BMC-Nissan, BMW, Tursil, Boots, Bosch, BP, Ufa, Braun Silk-épil, British Airways, Ülker, broderi narin, Vicks, Bronx güneş yağı, Vim, Brut, Vita, Business Man, Butget Car Rental, Vog, Calvé, Camel Boots, Carefree, Carte D’or, Castrol GTX, Catherine Arley, Champion, Chanson d’Air, Chantage, Charme, Chicco, Cire aseptine, Clairol, Clarins, Coca Cola, Colgate, Daewoo Matiz, Daikin, Dalin, dandnıff, Dardanel, de fonseca, Destiny, Diamond Line, Discovery Channel, dixi, Domex, Dunlop, Dynax, Elidor, elité, Elizabeth Arden, Ellen Betrix, Emirate, Emotion, Empress, Emsan, Equal, Ericsson GH337, Esterel, Eterna, Eti Pankek, Fa, Flair Kent optik, Flotal Şişe cam, Ford, Ford
Scorpio GHİA, Freeman, Fruko Gazoz, Fulda, Futuro, Gaouloises Blondes, General Electric, Glade Gocce, GoldStar, Grammar, Grazia, Grundig, Halifaks, Henna Plus, Hobi Sima, HR.Rouge Glarious, Hunca kolonya, Hyundai, Intema, Interbank, Intertoy, İnci Ayakkabı Center, İpragaz, İzocam, Jacobs, Jagler Hunca, Jalouse, Jasmine, Johnnie Walker, Johnson’s, Jordache, Jumbo , Jump, Kaleberloni, Kappa, Keen, Kenwood, Kınetix, Kim, Krups, L.C. Waikiki, Lada, Lady Speed Stick, Lancester, Lancetti, Lancetti ELLE, Lancetti IL, Letoon , Libresse, Linera, Lipton, Lois, Lonestar, Luna, Lux, M’collection, Maggi, Marlboro, Martinelli, Mavi jeans, Max Factor, Mayadrom İş merkezi, Mazda, Mc Cormick, Men Giyim, Mercedes, Miele, Mis light, Nestle, Misslyn,
Mitsubishi Prenses, Mon Tricot, Monte Carlo, Motorola , Nestle, Nissan, Nissan NX Coupe, Nivea, Nivea Beauté, Nivea solaire, Nokia, o.b., Olin, Omo, Opel, Opel Astra, Oral-B, Oralet, Organics , Oriflame, BRUNCH, Palmers, Palmolive , Panasonic, Pantene Pro V, Papetland, Parizien , Parliament, Pastavilla, Penti, Perfect, Peugeut, Philips, Philips Philishave, Pirelli, Pond’s, Pril, Prize, Pronto, Propol, Pyramid Jeans, Quiksilver, Raid, Ramsey , Reebok, Renault, RoC, Rover, Rowenta, Saab, Saba, SADO, Saks, Salem, Sanino, Seba Med, Selpak, Serena, Sesu, She, Sılhuette Schwarzkopf, Silk&Cachmere, Singer, Skechers,
Skoda Octavia, Slazenger, Sothys, Spar, St ives, Subaru, Swiss Formula, Taç Linen, Tefal, Top Ten Gözlük, Toyota, Trend, Turkcell Alcatel, tycoon, Vestel, Vichy, Vigorsol, Vileda, Vital colors, Vitra, Vitra Riva, Viva Corn Flakes, Vivident, Vivien, Vog, Voila, Volkswagen, Wella, White-Westinghouse, Wilkınson Lady Protector, Yayla SOFT, Yves Rocher, Zass, Castrol GTX

Dikkat edilecek olursa sözcüklerin çoğunluğunu ürün markaları oluşturmaktadır. Bu durum bir dereceye kadar kabul edilebilir. Ancak yabancı sözcük akını bununla kalmıyor: Alış-veriş mağazalarının isimlerinden televizyon kanallarına, giyim eşyalarından gıda maddelerinin isimlerine kadar pek çok alanda yabancı sözcüklerin etkisi görülmekte. Aşağıda yabancı sözcük ve tümce içeren reklam bildirilerinden örnekler sunulmuştur. Bildiriler aşağıdaki tümcelerle ve yukarıdaki sözcüklerle sınırlı değildir. Bu örnekler sınırsız bir sayıda çoğaltılabilir.

Tümceler:

İngilizce tümcelere örnekler:

• Come to Marlboro country (Star/Sabah 28.8.1994) [Marlboro ülkesine gel]

• A different world Rado-(Saat) (Tempo 41/1995) [Rado, farklı bir dünya]

• LET ME FREE! Sarp Jeans (Star 176/1995) [Beni özgür bırak]

• You can’t get it out of your mind! YARDS (Show/Hürriyet 87/1994) [Onu aklınızdan çıkaramazsınız.]

• I know what I like! YDS Organization (Star 86/1994) [Hoşlandığım şeyi biliyorum]

• Yards again ... YARDS Organization. (Star 157/1994) [Yine Yards]

• THE NEW MEN’S LINE FROM BOUCHERON. JAÏPUR HOME (Elele 11 1998) [Boucherondan yeni erkek çizgisi]

• This is survival ... FRONTI JEANS (Star 58/1992) [Bu hayatta kalıştır...]

• Flowers power. Loft. THE ORIGINAL (Show/Hürriyet 84/1994) [Çiçeklerin gücü]

• The Art of Entertainment. PIONEER (Show 10/1992) [Eğlence saati]

• THE WAY YOU ARE. THE WAY YOU GO. LONESTAR. EAU DE TOILETTE FOR MAN. (Penthouse 11/1991) [Seçiminiz tarzınızdır.]

• Be Piaget. Don’t show your hand. Piaget (Saat) (Star.12/1991) [Kolunu gösterme]

• The Age of Discovery SEIKO (Star 12/1991) [Çağın buluşu]

• MUST DE CARTIER WATCHES. Vermeil Adjustable deployant buckles. Cartier (Sabah 7.12.1992) [Saat dediğin Cartier olmalı. Her kola uyumlu]

• ”more attitude... Less hangs-ups” david PEOPLE (Aktuel 121/1993) [Çok akıl az problem.]

• FEEL THE BEST. MOMENT JEANS (Aktuel 121/1993) [En iyiyi hisset]

• Les must de Cartier Paris. PEARL. TIPPED LUXURY SLIM CIGARETTES. Cartier (Maire Claire 30/1998) [Filtreli lüks ince sigara]

• THE ART OF WRITING YOUR LIFE. Mont Blanc (Aktuel 407/1999) [Hayatınızı yazmanın sanatı]

• ROCABAR. PRIDE, IN HIS NATURE. ROCOBAR. The new Hermès fragrance for man. (Cosmopolitan Aralık 1998) [Gurur onun doğasında var. Erkek için yeni Hermes kokusu]

• Contradiction for man. Introducing a new fragrance from Calvin Klein. (Aktuel 407/1999) [Erkek için çelişki. Calvin Klein’den yeni bir koku]

• Feel your feelings ... Bellisima feelings. (Options 25/1998) [Duygularını hisset... Beelisima duyguları]

• We’ll add the protection. You have the fun. Hawaiian tropic. (güneş yağı) (Cosmopolitan Ağustos 1998) [Korumayı arttıracağız. Eğlenceli olacak.]

• POSITION # 0081 THE LAUNCH PAD. THE FIRST PAIR OF LESS IN SPACE. The Jeans that built America. LEE (Cosmopolitan Ağustos 1997) [Uzayda daha az yer kaplayan ilk kot. Amerika’yı inşa eden kot.]

• Swatch. The others just watch. The first chrono that’s also a scuba. Swatch AquaChrono (Saat) (Star 167/1994) [Saat. Diğerleri sadece saat. İlk krono aynı zamanda bir skuba]

• In a perfect World, it would never rain when you were out running. The roads would be padded ribbons that stretched on forever. There would be no barking dogs. Or annoying drivers. Or exhausting bead winds. Echoirs of angels would cheer your every stride † † You’d also have a great fitting pair of shoes that didn’t weight much. The new Air Huarache International -NIKE AIR- (Cosmopolitan 13/1993)
[Mükemmel bir dünyada siz dışarıda iken asla yağmur yağmayacak. Yollar sonsuza dek gerilmiş kurdeleli yastıklar olacak. Havlayan köpekler olmayacak. Ya da sizi kızdıran sürücüler. Ya da sizi yoran rüzgarlar. Meleklerin yankıları her adım atışınızda yanınızda olacak. Aynı zamanda ağır olmayan bir çift ayakkabıya sahip olacaksınız. Yeni Air Huarache International -NIKE AIR.]

Fransızca tümcelere örnekler:

• LA NOUVELLE EAU DE TOILETTE POUR L’HOMME LANVIN L’HOMME (Elele 11/1998)

• UN PEU PLUS LOIN QUE L’INFINI. EAU DE TOILETTE POUR HOMME. GIVENCHY. (Marie Claire 126/1999) [Sonsuzluktan biraz uzak.]

• NOUVEAU CHRONOGRAPHE BUCHERON ... ... VOTRE TEMPS EST PRÉCIEUX. BUCHERON Paris (Saat) (Cosmopolitan Aralık 1998) [Boucheron’un yeni kronometresi. Zamanınız değerlidir.]

• BOOSTER, une eau de toilette LACOSTE. (Cosmopolitan Aralık 1998)

• UN PARFUM PRESQUE INNOCENT. Cabotine de Grees (Elele 1/1990) [Hemen hemen masum bir parfüm]

• “VARESSE SUBLIMETEUR DE BRONZAGE” VARESE- STENDHAL (Amica 33/1995) [Varesse, bronzlaşma yücelticisi]

• LES ENFANTS SONT COMME ÇA. Absorba (Çocuk giyim) (Star 79/1993) [Çocuklar böyledir]

• Parfum pour Elle et Lui. ST. Dupont Paris (Elele 11/1998) [Parfüm, kadın ve erkek için]

• H2O+♥= L’eau par Kenzo (Elele 11/1998)
• Les architectes du temps. Au cinéma, elle crève l’écran, à la ville, elle a d’autres armes. Un instinct très sûr. Et une intelligence redoutable. C’est Sharon Stone... et elle porte une Ebel 1911. Ebel (Saat) (Aktuel 121/1993) [Zamanın mimarları. Sinemada, o ekrana yansıyor, şehirde, başka silahları var. Çok emin bir içgüdü. Ve korkunç bir zeka. Bu Sharon Stone’dur... ve o bir Ebel 1911 takıyor.]

• Jouez le mat sur du velours. Comment garder un teint uni, mat et velouté? Le secret: TEINT TRANSPARENT SPF 15 de GIVENCHY, le Compact Beauté double jeu, Fond de Teint et Poudre à la fois. Sur votre peau, une infinie douceur et en un clin d’œil, la perfection et l’excellent tenue de votre maquillage. LE TEINT TRANSPARENT GIVENCHY (Marie Claire 120/98) [Tehlikeye girmeden mat ediniz. Düz bir yüz rengi nasıl korunur, mat ve yumuşak mı? Gizlilik: Pırıl pırıl yüz rengi SPF 15 Givenchy’de, mükemmel güzellik, ikili oyun bazen pudra ve fondöten. Sizin cildinize makyaj bakımında kaşla göz arasında sonsuz dinginlik ve mükemmel eşsiz güzellik. Pırıl pırıl yüz rengi Givenchy.]

Latince tümcelere örnekler:

• Ad Augusta Per Angusta... (Kip) (Star 55/1992) [Büyük, yüce şeylere dar, zor yollardan ulaşılır.]*

• Labor Omnia Vincit Kip. (Star 58/1992) [Sebatlı çalışma bütün güçlükleri yener].

İspanyolca tümcelere örnekler:

• “Desde el primer instante que lo ví sentí un aceleramiento de mi sangre” (Mar Flores İspanya) Ege Seramik (Tempo 41/1995) [“Daha ilk görüşte kanımın tutuştuğunu hissettim.”]

Almanca tümcelere örnekler:

• Vorsprung durch Technik (Audi) (Elle 5/99) [Teknik vasıtasıyla atılım]

Dikkat edilirse bazı firmalar, kullanılan ortak düzgüde sorun olabileceğini görmüş olmalı ki, reklamın alt kısmında kullandığı sloganların Türkçelerini yazarak ortak düzgüdeki sorunu gidermeye çalışmıştır (Latince ve

*
Çeviriler reklam metninde verilmiştir İspanyolca reklam metinlerinde.). İngilizce ve Fransızca’nın kullanıldığı reklamlarda durum biraz farklıdır. Zira gönderen, alıcıların (en azından bir kısmının) reklam metnini anlayabileceği varsayımından hareket etmiş olmalıdır (Türkiye’de yabancı dil eğitiminin yaygın olduğu göz önünde tutulursa). Bazı reklam bildirilerinde hem İngilizce hem de Fransızca’ya rastlamak olasıdır. Gerçekte bu tür bir düzgü kullanımı Türkiye şartlarında zorlamalı bir tutumdur.

Sonuç

Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi İngilizce’nin reklam dilindeki yeri ve önemi hiç küçümsenmeyecek bir konumdadır. Sadece Türkiye’de yayınlanan reklam metinlerinde değil pek çok ülkenin reklam metinlerinde bu durum söz konusudur. Özellikle Almanya’da bu duruma tepki gösteren sivil toplum örgütleri vardır. Örneğin: www.vds-ev.de. Bu kuruluş Alman diline giren pek çok İngilizce sözcüğün yerine, dillerinde olan veya önceden kullanılan pek çok sözcüğü önermektedir. Keza Fransızların da bu konudaki çabalarını unutmamak gerekir. Aşağıda bu konuyla ilgili bilgiler verilmiştir.
Bir dili yabancı dillerin etkisinden kurtarmanın yolu şüphesiz özleştirmeden geçer. Türkiye’de de bu türden çalışmalar zaman zaman yapılmıştır. Bu çalışmaların ne derece başarılı olduğu ise tartışma konusudur:

“Dil devriminden bu yana 33 yıl geçtiği halde, yarattığımız kelimelerin sayısı- terimler bir yana- 1000’i bulmuş değildir. Daha ne kadar çalışmak gerektiğini bu hal açıkça gösterir.” (Levend, 1973:8). Ancak batıda durum ve yöntemler daha farklıdır. Özellikle konu ile ilgili olduğu için reklam bildirilerine yönelik çabalara yer verildi:

“Fransız dilinin özleştirme çabasının nasıl bir duyarlıkla sürdürüldüğünü, 7 Ocak 1976 sabahı radyo haberleri arasında dinlediğimiz şu sözler bir kez daha göstermiştir: Fransa’da bütün reklam ve ilanlarda yabancı kelimelerin kullanılması yasaklandı. Bu konuda çıkarılan kanunun gerekçesinde, uygulamaya Fransızca’nın yozlaşmasını önlemek amacıyla girişildiği bildirildi.”
(Aksoy, 1982:32)

Aradan on sekiz yıl geçtikten sonra 1 Mart 1994 tarihinde Fransız Kültür Bakanlığı yeni bir yasa tasarısı daha hazırlar. Bu yasa tasarısına göre Fransızca’nın korunması amacıyla yabancı dil kullanımında bazı kısıtlamalar getirilmesi gündeme gelmiştir. Bu çalışmayı ilgilendiren konu, yasa tasarısının birinci maddesinde şöyle dile getiriliyor:

“Bir mal, bir ürün ya da hizmetin gerek sunuluşunda, tanıtılmasında, kullanımında ya da yararlanma kitapçığında, garanti sınırlarını ve koşullarını belirleyici açıklamalarda, gerek bunlarla ilgili fatura ve makbuzlarda Fransız dilinin kullanılması zorunludur. Yabancı dilde herhangi bir sözcüğe, ya da yabancı dilde bir deyim ya da sözcük varsa, özellikle de bu, Fransız dilinin zenginleştirilmesiyle ilgili tüzük hükümlerinin öngördüğü koşullara uygun bir deyim ya da sözcük ise, yasaktır. Yazılı, sözlü ya da görsel ve işitsel olarak yapılan her türlü reklâm ve tanıtım için aynı hükümler uygulanır. Bu maddedeki hükümler, tipik ürün adları ve çok geniş bir kitle tarafından tanınan yabancı marka adları için uygulanamaz.” (Türk Dili Ekim, 1994, no:514:356-365)

Bir dili yabancı dillerin etkisinden kurtarmanın en iyi yolu yukarıdaki örnekte olduğu gibi o dili yasalarla korumaktan geçiyor. Nasıl bir ülke Anayasası yardımı ile vatandaşlarını can ve mal güvenliğini koruma altına alıyorsa, bunu, yabancı dillerin o dilde yapacağı tahribatı önlemede de kullanabilir. Son dönemde bu konuda TBMM’nde görüşmeler yapıldı ancak henüz somut bir adım atılmış değil. Türk dilinin de yabancı dillerin yapacağı tahribattan korunması gerekmektedir. Bu konuda tarihte yapılmış çeşitli yasaklama ve çalışmalar
vardır:

“(...), Karamanoğlu Mehmet Bey de 1277 yılında buyurduğu bir fermanla zamanın «Acemperest» Selçuk hükümdarına güzel ve yerinde bir milliyetçilik dersi verir. Mehmet Bey 1277 tarihli bu meşhur fermanında «Bundan böyle sarayda, divanda ve her yerde Türkçe’den başka bir dil ile konuşulmasının yasak olduğunu» bildirmektedir.” (Hacıeminoğlu 1976:21) Uzun yıllar boyu Türkçe’nin yabancı dillerin etkilerinden kurtarmak için pek çok çabalar sarf edildiği bir gerçektir. Buna rağmen hâlâ pek çok sayıda yabancı sözcüğün Türkçe’de bulunması, özellikle de reklam metinlerinde bir gerçektir. Yabancı sözcükleri kullanma oranının günden güne artmaktadır. Özleşme çalışmalarının başladığı yıllarda Türkçe’yi özellikle Arapça ve Farsça’nın etkisinden kurtarmaya yönelik çabaları ümit vericiydi. Ancak aynı duyarlılık bugün de batı dillerinin Türkçe’de yaptığı ve yapacağı zararları önlemekte gösterilmelidir. Bir dilde kullanılan yabancı sözcüklerin sayısı o dilde kullanılan sözcüklerin 10’unu geçmemelidir. Örneğin Almanca’daki İngilizce sözcüklerin sayısı yaklaşık 4000 olarak gösterilir. (Berliner Morgenpost, 17. Okt. 1998) Türkiye’de sağlıklı bir araştırma yapılmadığı için bu sayıyı bilinemiyor. Ancak sayının çok yüksek olduğu tahmin edilebilir. Son yirmi yılda Türkçe reklam metinlerinde yabancı sözcük kullanma oranı artmıştır. Zaman içinde Türktüketiciler reklamlar yoluyla, bilinçli olmasa da pek çok yabancı sözcüğü bilinç altına kaydetmişlerdir. Bu sayı ortalama 200 sözcük civarındadır. Bu sayı eğitim düzeyi yükseldikçe artar. Bu durum reklamın işlevinden kaynaklanıyor. Zira
reklamın bir işlevi de tüketicilerin bilinç altına etki etmektir. Bu etki sonucunda tüketiciler reklam logosunu gördüğü ve müziğini duyduğu zaman, bazı durumlarda renklerini gördüğü zaman, bu “şu ürünün reklamı”dır diyebiliyor.
Bu oran %25’lerin üzerine çıktığı zaman asıl yozlaşma ve bozulma başlar. İşte olay bu aşamaya varmadan gerekli önlemleri alarak dilin yozlaşmasını önüne geçmek gerekir. Önce bu oranlar aşağıya çekilmeli, daha sonra Fransa örneğinde olduğu gibi yasal düzenlemeler getirilmeli ve son olarak da yabancı sözcüklere bulunan karşılıkları yoğun bir şekilde kullanılmalıdır. Ancak işi belirli bir bilinçle yapılmadığı sonucu çıkıyor ortaya. Oysa batılı ülkeler (Fransa örneğinde olduğu gibi) bu işi daha bilinçli, duyarlı ve akılcı yapmaktadırlar: “Bunun içindir ki, dil bilincine eren uluslar, her şeyden önce dillerini yabancı öğelerden temizleyerek, ona ulusal bir değer vermeye çalışmışlardır, sonra da işleyerek, zenginleştirerek bu değeri yükseltmişlerdir.” (Levend 1973:3) Buna benzer yöntemleri Almanlar Almanca’yı Latince’nin etkisinden kurtarmak kullanmışlardır. Günümüzde de Almanların Almanca’yı İngilizce’nin etkisinden kurtarma çabaları vardır. Keza Macarlar da dillerini Almanca’nın etkisinden kurtarmak için yoğun bir çaba göstermişlerdir. Türkiye’de her kesim dilin yabancı dillerin etkisinden kurtarılmasından yana olmalıdır. Ancak diğer yandan da küreselleşme bilinciyle yabancı bir dili öğrenmenin de zorunlu olduğu bilinmeli: “Her medeni ve ileri kültür dili gibi Türkçe’nin de yüzde yüz saf olmasına ne imkân, ne de lüzum vardır. Ancak, bu kelime alış-verişi, ihtiyaç hudutlarını aşarak bir heves ve özenti şeklini almadan, normal ölçüler içinde kalmalıdır.” (Hacıeminoğlu, 1976:28) Bu alıntıda sözü edilen “heves ve özenti” günümüz reklamlarının maalesef temelini
oluşturmaktadır.

Reklam metinlerine şöyle bir göz atınca, yukarıda hatırlattığımız anekdotta Konfüçyüs’ün ne kadar da haklı olduğu görülüyor. Çok değil yirmi yıla kadar, belki Türkiye’de yayınlanan reklam bildirilerinin pek çoğunun yabancı dille alıcıya ulaştırılacaktır. Ancak Ulu önder Atatürk’ün de belirttiği gibi “Ülkesini, yüksek istiklâlini korumasını bilen Türk milleti, dilini de yabancı
diller boyunduruğundan kurtarmalıdır.” Bu gün tüm çaba ve beklentiler bu yönde olmalıdır. Doğal olarak bu çaba içinde olanlar da vardır. Örneğin, Türk Dil Kurumu yabancı sözcüklere bulduğu karşılıklarla bu konuda her zaman olduğu
gibi öncülük yapmaktadır. Ayrıca bireysel olarak yapılan çalışmalar da vardır.

Kaynakça
AKSAN, Doğan. (1983), (Yöneten ve Yayına Hazırlayan) Sözcük Türleri. Ankara: TDK yayınları.
AKSOY, Ömer Asım. (1982), Dil Gerçeği. Ankara: TDK yayınları.
BANGUOĞLU, Tahsin. (1987), Dil Bahisleri. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
BEHRENS, Karl Christian. (Hrsg.) (1970), Handbuch der Werbung. Wiesbaden: Betriebwirtschaftlicher Verlag.
DEMİRBAĞ, İsmail. (1994), Reklam Çözümlemesine Göstergebilimsel Bir Yaklaşım. Erzurum: Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
HACIEMİNOĞLU, Necmettin. (1976), Türkçenin Karanlık Günleri. İstanbul: İrfan Matbaası.
HELLER, Ewa. (1991), Wie Werbung wirkt, Frankfurt: Fischer Verlag.
KORKMAZ, Zeynep. (1995), Türk Dili Üzerine Araştırmalar. Ankara: TDK Yayınları.
LEVEND, Agâh Sırrı. (1973), Dil Üstüne. Ankara: TDK yayınları.
MIHÇIOĞLU, Cemal. (1996), Sözcüklerin Öyküsü. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Türk Dili. Ekim 1994, Sayı:514.
VARDAR, Berke. (Yönetiminde). (1988), Açıklamalı Dilbilim Terimler Sözlüğü. İstanbul: ABC Tanıtım Basımevi.
Yabancı Kelimelere Karşılıklar (1995), Ankara: TDK yayınları
Yabancı Kelimelere Karşılıklar (1998), Ankara: TDK yayınları

Kaynak: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Mayıs 2002 Cilt: 26 No. 1 125-134

Sözcüğün Anlamı

2008-05-05T11:47:00.000+03:00

İletişimde tek tek sözcüklerin mi, tümcenin mi daha önemli olduğu çok tartışılmıştır. Bütünden (tümceden) parçaya (sözcüğe) gidiş de tutulabilecek bir yolken, en küçükten, sözcükten başlayarak tümceye giden bir yöntemi; yani bir anlamda tümevarım yöntemini izleyeceğiz biz. Hem hepimizin konuşmaya sözcüklerden başladığını dikkate alarak hem de kimi zaman tek sözcükle bile meramımızı anlatabildiğimizi düşünerek, sözcüğü öne alıyor ve önce sözcüğün anlamı üzerinde durmayı öneriyorum.forumuz.biz'den alınmıştır

Kaç çeşit anlam vardır, diye sıralamak kolaydır da anlamın tanımını yapmak zordur. Biz de anlamın var olmasını sağlayan şeyle, kavramla işe başlayalım ve kavram nedir, diye soralım önce. Bunu sorarken, her kavrama/her anlama bir sözcük düştüğü hesabıyla hareket edeceğimizi anımsatmış olayım.

KAVRAM

Bir sözcüğün, o dili bilenlerin beyninde oluşturduğu tasarım ve çağrışımlardır.

Ne demek? Türkçe bilen biri ağaç sözcüğünü duyduğunda gözünü kapatsa beyninde bir ağaç canlanmaz mı? Tasarımdan işte bunu kastediyorum. Beynimize kazınmış görüntüler... Bunlar, daha annemizin babamızın elinden tutup "Bu ne? Bu ne?" diye kafalarını şişirmeye başladığımız zamanlarda kaydedilmiş oraya. Anne ya da babamız: "Bak, oğlum / kızım! Bu, ağaç." dediğinde beyin, ağaç sözcüğüyle kodlayarak bir kayıt yapmış. Bir tür sesli kodlama ve görüntülü kayıt. O yüzden ağaç sözcüğünü duyan ve elbette Türkçe bilen herkesin kafasında bir ağaç tasarımı oluşur.forumuz.biz'den alınmıştır

Henüz okula bile gitmeyen çocukların ağaç, ev, kedi vb. çizebilmeleri bu sayede oluyor. Burada "Tıpkı bilgisayar gibi." diyeceğim; beyne ayıp olacak. En gelişmiş bilgisayarlar bile insan beyninin kapasitesine erişememiştir. Buraya bir "henüz" diye ekleyeyim mi diye düşündüm bir an. Hayır, henüz ulaşamamış değildir, hiçbir zaman da ulaşamayacak; çünkü bilindiği gibi bilgisayar zaten insan beyni örnek alınarak yapılmıştır. Bilgisayarları en çok kendi beynimizin kapasitesine çıkarabiliriz. Siz bakmayın birtakım bilimkurgu filmlerinde insanların emrini dinlemeyen bilgisayarlara, başına buyruk robotlara falan. ("Onlar kâğıt!" derlerdi ya eskiden çocuklara, filme kapılıp gidince. Tıpkı öyle.) Onlar film. Bizi bu yolla korkutmaya çalışan bir insanın beyninden çıkma hepsi. Öyleyse beynimizde tasarımlar var zaten. Bizim anımsamadığımız bir dönemde oraya kaydedilmiş durumda.

Peki, çağrışım ne? Çağrışım da bir sözcüğün bize anımsattıkları. Herhangi bir sözcük duyduğumuzda aklımıza onunla uzaktan yakından ilgili pek çok başka şey gelir ya, onlar işte. Bizim, "ağaç" sözcüğünü duyan kişimizin, "dal, yaprak, meyve, gölge, orman..." pek çok şeyi anımsaması... Bir sözcüğün anlamını bu sayede biliriz. Zihnimizde daha önceden yapılmış kayıtları vardır, o kayda bağlı, ona akraba kayıtlar... Sözcüğü duyduğumuzda tümünü birden anımsarız. Öyleyse nedir anlam?

ANLAM

Tasarım ve çağrışımların toplamıdır.

Felsefenin temel konularından biri olmuştur insanoğlunun nasıl öğrendiği. Yüzlerce yıl filozoflar bunu tartışmışlar. İnsan doğduğunda bir şeyler biliyor ve yeryüzü serüveni boyunca bunları anımsayıp öğrendiğini mi sanıyor; yoksa beynimiz boş bir levha halinde mi doğduğumuzda? Bilim el attıktan ve kesin sonuca ulaştırdıktan sonra felsefenin konusu olmaktan çıkar ya pek çok şey, "epistemoloji (bilgi kuramı)" için de böyle olmuş bu. Bilim, öğrenmenin beyinde DNA iplikçikleriyle oluşturulan bağlantılarla olduğunu bulduktan sonra felsefe bırakmış bu konunun peşini. Beyindeki bu faaliyet insanın gözlerine, bakışlarına bile yansır gerçekten, öğretmenseniz iyi bilirsiniz. forumuz.biz'den alınmıştır

Dersi dinleyen öğrencilere şöyle bir baktığınızda kimin anladığını kimin anlamadığını bakışlarından çıkarırsınız. Birtakım şeyleri sürekli ezberleyenlerin gözlerine baktığınızda da görebilirsiniz bu dediğimi. Çoğu bön bön bakar, gözlerinde trene bakan bir ineğinkinden daha fazla ışıltı, daha fazla parlaklık bulunmaz. Oysa öğrenmekte olan insanın gözleri ışıl ışıldır. Almakta olduğu bilgiyi eskileriyle ilişkilendirmiş ve yerli yerine oturtmuştur. Ezber ise bu söylediğimden tümüyle farklıdır. Ezber, bir bilgiyi hiçbir yere dayamadan beyinde tutmaya çalışmaktır; anlama ise o bilgiyi öncekilerle bağlantılandırmak. Dişçi bile, takma bir dişi sağındaki solundaki dişlere bağlar; yapıştırdığı yerde tek başına duramayacağını bilir. Sözü uzattım, kesiyorum. Biz yine sözcüğün anlamına dönelim.

Bir beyinde bir sözcükle ilgili kayıt yoksa o beyinden o sözcüğün anlamıyla ilgili bir tanım, bir bilgi çıkmaz. Sözgelimi ben şimdi size "mip" nedir, diye sorsam; sorduğum anda bir bilgisayarın "enter" tuşuna basılmış gibi zihniniz o zamana dek yapılmış tüm kayıtları gözden geçirecek ve böyle bir kayda rastlanmadığını size bildirecek. Üstelik bu işi, dünyanın en hızlı bilgisayarını hasedinden çatlatacak bir hızla yapacak. Öyle bir kayıt yok. Demek ki bu sözcüğün anlamını bilmiyorsunuz. Bilseniz çok şaşardım zaten; çünkü şimdi, yazarken uydurdum bu "sözcük"ü. Böyle bir sözcük yok. Ama mip yerine ev deseydim hemen bir ev resmi belirecekti gözünüzde ve evle ilgili "aile, yuva, eşya" vb. çağrışımlar. Bu sözcüğün anlamını da bunlardan çıkaracaktınız. Zihninizdeki tasarım ve çağrışımı birleştirip "içinde insanların yaşadığı yapı" diye anlamını söyleyiverecektiniz.

Şimdi de soyut ve somut anlamlı sözcüklerin ne olduğuna bakalım. Biliyorum, hepimizin zihninde "elimizle tutup gözümüzle gördüğümüz" diye bir ezber var. Bir sözcüğün somut anlamlı olup olmadığını anlamak için her seferinde gidip o varlığı ellememiz gerekmez. Beynimizde tasarım ve çağrışım yaptıran her kavram somut, bu kavramın karşılığı olan anlam da somut anlamdır. Biraz daha "somut" söylemeye çalışayım. Beş duyu organımızın herhangi biriyle algıladığımız bütün kavramlar somuttur. Sözgelimi "ses" sözcüğünü düşünün. Elimizle tutup gözümüzle görmüyoruz diye somut olmadığını mı düşüneceğiz? Olur mu? Fizikte başlı başına bir alandır, bir konudur ses.

Fizikte (metafizik sözcüğünü ve kavram alanını da anımsayarak) somut olanın ta kendisidir. Ben burada "limon" örneğini vermekten çok hoşlanırım. Özellikle de ballandırırım. Tahtaya "limon" yazıp tasarımını, çağrışımını belirledikten sonra "Bakın," derim öğrencilere. "Elimde limon falan yok. Oysa üç-beş tane limonu bir güzel yıkadıktan sonra, üstünde su damlacıklarıyla bir tabağa koyup buraya getirebilirdim ve gözünüzün önünde cırt diye kesip suyunu, birilerinize yalatarak eksiliğini gösterebilirdim size. Öyle yapmadığım halde ağzınız sulandı, değil mi?" Gerçekten de ben böyle ballandırarak (pardon, sulandırarak) anlattığımda, ben dahil, hepimizin ağzı sulanır. Ben de fırsat eğitimi yaratıp "Gördünüz mü?" derim. "Yalnızca sözcüğü duydunuz. Duyduğunuz anda beyninize uyarı gitti. Biliyor muydu beyniniz bu sözcüğü? Biliyordu. O kadar iyi biliyordu ki yalnız size anımsatmakla kalmadı; salgı bezlerinize kadar ulaştı bilgi; salgı bezleriniz su koyverdi." Böylece anlamın öyle uzaklarda bir yerlerde olmadığını, kafamızın içinde tarafımızdan aranmayı beklediğini söylemiş olurum onlara.

Dediğim gibi, tahtaya da çizerim şöyle:

Soyut anlama geçtiğimde de "aşk" ve "sevgi" sözcüklerini yazarım tahtaya.

Öğrencilerimiz hangi yaşta olurlarsa olsunlar, bu sözcükleri tahtada görmeye pek alışık değildirler; o yüzden dikkat kesilirler. Amacım bu fırsattan yararlanıp Türkçenin güzelliğini, zenginliğini göstermektir onlara; ama aşkı ve sevgiyi özellikle karşılaştırırım. En katışıksız sevginin anne sevgisi olduğunu, annelerinin nasıl da üstlerine titrediğini anlattıktan sonra aşka geçer, kimi gazete haberlerini anımsatırım. Adam sevgilisini 37 yerinden bıçaklıyor. "Niye yaptın?" diyorlar. "Âşıktım abi." diyor. Hani sevgi, korur gözetirdi! Aşk öldürüyor. Dahası, aşkın, öldürmenin bağışlanabilir nedeni olduğu düşünülüyor. "Öğrenmekte olduğunuz Batı dillerini düşünün," diyorum. "Aşk ve sevgi çoğunda aynı sözcükle ifade ediliyor. Oysa bunlar aynı kavramlar değil. Gördünüz mü Türkçenin zenginliğini?"

Bu arada, bizim, sevgilisini 37 yerinden bıçaklayan hayali âşığı anlatırken bir fırsat daha yaratıp simge (sembol) ile tasarım arasındaki farka da değinirim. "Aşk tasarım yapıyor mu?" diye sorup "Hayır!" yanıtını aldıktan sonra birkaç kişi mutlaka sağa sola çizilen kalp resimlerini anımsar. Onların aklına gelmezse ben getiririm. "Hani parklardaki banklara, ağaçlara kazınan kalpler vardır. Onlar ne peki?"forumuz.biz'den alınmıştır

Bizim hayali âşığa bir kez daha iş düşer. Daha âşık olmamış, âşık olacağı kişiyi arama dönemindedir. Hıdrellez gelmiştir. Hızır ile İlyas senede bir gün ya deniz kıyısında ya bir su kenarında buluşacaklardır. Hızır karadakilerin yardımına koşmakta olduğu için karadan, İlyas denizdekileri koruduğu için denizden gelecektir. İnsanlar da onların buluşma yerleri olacağını varsaydıkları yerlere, deniz kıyılarına, su kenarlarına koşmakta, "Biri görmezse öteki görür, dileğimi gerçekleştirir." diyerek kavuşmak istedikleri şeyleri çizmektedirler çakıl taşlarıyla. Ev isteyen ev resmi çizer kumların üstüne, araba isteyen araba resmi.

Peki bizim âşık adayımız ne çizecek? O yaşa gelmiş, adam gibi bir aşk yaşamamış. Nasıl anlatacak doğru dürüst bir aşk yaşamak istediğini? O da bir kalp resmi yapıyor. Çünkü başka türlü anlatamıyor. Tasarımı olsa istediği şeyin, onu çizecek; ama tasarımı yok. işte o yüzden bir simge buluyor o şeye, simgeyle anlatıyor. Demek ki neymiş? Hiçbir duyu organıyla algılayamadığımız kavramın anlamı soyuttur. Peki, temel anlam, mecaz anlam, gerçek anlam falan gibi sözler dolaşıyor ortalıkta. Onlar nedir?

TEMEL ANLAM (GERÇEK ANLAM)

Bir sözcüğün tek başına olduğu zamanki anlamı, ilk anlamıdır.

Bu "ilk" sözcüğünden, aklımıza ilk gelen anlam da anlaşılabilir, sözlükteki sıralamada " 1" numarayla gösterilmiş olan anlam da. İkisi de doğrudur. Merak eden, hatta etmeyen de (çünkü sözlük karıştırmak güzeldir, çok zevklidir) sözlüğe baksın. Anlamlar numaralanmıştır ve "1" numaralı anlam, daima temel anlamdır. Tanımın aklımıza ilk gelen bölümü de açıklama gerektirir. Herkesin aklına ilk o anlam niye gelsin? Ayrıca kimi sözcüklerin yan anlamları temel anlamlarından daha yaygın kullanılmaktadır. Bu ölçüte pek güvenemeyiz; ama, tek başına olduğu zamanki ölçütüne güvenebiliriz. Tek tek anımsadığımız sözcüklerin çoğunda temel anlam gelir aklımıza ilk.

Temel anlam somut da olabilir soyut da. Türkçede genellikle sözcükler somut anlamlıdır. Soyut anlamlı sözcüğümüz az olduğu için, temel anlamı somut sözcüklere soyut anlam yükleyerek (ki biraz sonra anlatacağım bu konuyu) karşılarız soyut kavramları. Bir halkın diline bakarak yaşamı nasıl algıladığı anlaşılabilir. Türkçeyi anadili olarak benimseyenler, dünyayı somut olarak algılamaktan hoşlananların soyundan gelmekte demek.

YAN ANLAM
Bir sözcüğün, başka sözcüklerle ilişkisi sayesinde kazandığı anlamların tümüdür.

Sözcüğün dilin içinde, kullanımda kazandığı anlamlardır bunlar. Hiçbir sözcük tek basınayken yan anlam kazanmaz. Yan anlamlar da somut ve soyut olabilir. Temel anlamı somut olan sözcüklerin ilk sıralardaki anlamları somut, sonrakiler soyut olur genellikle. Anlam, suya atılan bir taşın yarattığı halkalar gibi genişler. Taşın ilk değdiği nokta temel anlamdır. Bu anlam somutsa taşa en yakın halka, temel anlama da en yakın somut anlamdır. Merkezdeki temel anlamdan uzaklaşıldıkça anlam da soyutlaşır.

"Yem" sözcüğünü ele alalım şimdi. Temel anlamı nedir? Türk Dil Kurumu'nun 1983 baskılı Türkçe Sözlük'ünden bakarak yazıyorum:
Yem: 1. Hayvan yiyeceği. 2. Kuş ve balık tutmak için tuzağa bırakılan ya da oltaya takılan yiyecek ya da yiyecek görüntüsündeki nesne. 3. mec. Birini aldatabilmek için hazırlanmış düzen; kullanılan kimse ya da şey.

Fark etmişsinizdir, mecaz anlam diye ayrı bir başlık koymuyorum; çünkü onun da yan anlam kapsamında, yan anlamlardan biri sayılması gerektiğini düşünüyorum.

Burada "eşseslilik" ("sesteşlik") konusuna da biraz girelim. "Sesteş" sözcüklerle temel anlam-yan anlam ilişkisi karıştırılmamalı. Sesteş (adı üstünde) ortak seslerden kurulu sözcükler demek. Bu sözcükler arasında anlam ilişkisi aranmaz. Aransa da bulunmaz. Zaten aynı ya da yakın anlam söz konusu olsaydı bunların adı "sesteş" değil, "anlamdaş" olurdu. "Yüz" sözcüğünü düşünelim şimdi, ikisi ad (isim), ikisi eylem (fiil) olmak üzere dört ayrı "yüz" sözcüğü var.

Yüz (1): Doksan dokuzdan sonra gelen sayının adı ve bu sayıyı gösteren işaret, 100.
Yüz (2): Başta, alın, göz, burun, ağız, yanak ve çenenin bulunduğu ön bölüm, sima, çehre, surat.
Yüz- (3): Kol, bacak, yüzgeç gibi organların özel hareketleriyle su yüzeyinde ya da su içinde ilerlemek, durmak.
Yüz- (4): Derisini çıkarmak, derisini soymak.

Bu sözcüklerin yukarıya aldığım anlamları temel anlam. 3. ve 4. "yüz" sözcüklerinin yanına koyduğum çizgi, bunların eylem kökü olduğunu göstermek üzere, bundan sonra da kullanacağımız bir işaret. Şimdiden alışmakta yarar var. Bu "yüz"ler, temel anlamlarına bağlı olarak yan anlam da kazanır mı? Elbette. İlki terim (matematik terimi, öyle ya!) olduğu için, terimlerle ilgili de bir bilgi sıkıştıralım bu araya. Terim, bilindiği gibi, bir bilim, sanat, meslek dalıyla ilgili özel ve belirli bir kavramı karşılayan sözcüktür. O yüzden terimler pek fazla yan anlam kazanmaz.

Pek fazla, dedim; çünkü kazananları da vardır ve açıkçası özel bir alanda kullanılmak üzere sunulan sözcükler sınırlarını o alanın dışına taşırdıklarında dili zenginleştirir. Bu söylediğime örnek olarak "açı" sözcüğüne bakalım. Terim olmasının yanı sıra... "benim açımdan...", "bakış açısı"kullanımlarındaki gibi, "görüş, bakım, yön" gibi yan anlamlar kazanmıştır ve ne iyi etmiştir, öteki "yüz" sözcüklerinin temel anlamlarına bağlı olarak kazandıkları yan anlamları hepimiz biliyoruz. Ben yine de birini ele alıp açıklayayım. İkinci "yüz" sözcüğü, önce "suyun yüzü, yapının yüzü, yastığın yüzü, yorganın yüzü" gibi somut anlamlar kazandıktan sonra "Adam, yüzsüzün biri." tümcesindeki gibi soyut bir anlam kazanıyor. Öteki "yüz" sözcükleri için de durum bu. Demek her biri bağımsız birer sözcük. Tek şanssızlıkları y, ü, z sesleriyle ifade edilmiş olmaları. Birine "yüz", ötekine "züy" denseydi de olurdu; ama denmemiş. Sesteşlik yalnız Türkçede değil, bütün dillerde vardır. Hiçbir dil için yoksulluk işareti sayılmadığı gibi Türkçe için de sayılmamalıdır.forumuz.biz'den alınmıştır

Yukarıda terimlerle ilgili olarak söylediklerim, terim olmayan sözcükler için elbet bütünüyle geçerlidir. Yine de önce şu soruyu sormakta yarar var: Sözcüklerin yan anlam kazanması dil açısından olumlu mudur, olumsuz mu? Bunu sorup sınıflarda öğrencileri birbirine düşürmeyi çok severim. Birbiriyle çelişen yanıtlar verilebilir bu soruya. Bir sözcüğün pek çok yan anlamının bulunması, o sözcüğün anlam yönünden şişmesine, giderek kendi anlamını bile netlikle karşılayamamasına yol açabilir. Ancak, şu da düşünülmeli. Dünyada o kadar çok kavram var ki bu kavramların tümünü ayrı sözcüklerle karşılamaya kalksaydık milyonlarca değil, milyarlarca, belki trilyonlarca sözcüğümüz olurdu. Bu sözcükleri öğrenmeye ömrümüz yetmezdi. Ardımızdan, "Tam dili sökmek üzereydi, rahmetli oldu." denecek durumlara düşerdik. Bir dilin zenginliğini sözcük sayısıyla ölçme alışkanlığını biliyorsunuz. Doğru mu bu? "Türkçe, İngilizce kadar zengin bir dil değildir; çünkü İngilizcedeki sözcük sayısı şu kadar, Türkçedeki ise bu kadar." diye karşılaştırma yapanları çok duymuşuzdur. Ben sinir olurum böylelerine. Sanırsınız ki Türkçedeki bütün sözcükleri biliyorlar; ama bildikleri bu sözcükler anlatmak istedikleri derin anlamları iletmelerine yetmiyor. Besbelli hiç sözlük karıştırmamışlar, akıllarına takılan bir sözcük için sözlüğe baktıklarında bilmedikleri onlarca, yüzlerce sözcükle karşılaşmamışlar.

Önemli olan, dilin çok sayıda sözcüğe sahip olması değil, bütün anlamları karşılayacak olanağa sahip olup olmadığıdır. Eğer Türkçe, söylendiği gibi yoksul bir dil olsaydı dünyanın en zengin dili olduğu söylenen İngilizceyle yazılmış kitapların hiçbiri Türkçeye çevrilemezdi. Bu dediğim, "Türkçeyi zenginleştirmekten vazgeçelim." anlamına gelmiyor elbette. Ama dilimizle ilgili aşağılık kompleksinden kurtulalım. Türkçe sağlam bir dildir. O kadar sağlamdır ki yüzyıllarca yüzüne bakmadığımız halde yok olup gitmemiş, aramayı akıl ettiğimizde onu bıraktığımız sağlamlıkta bulabilmişiz. Osmanlı dönemini kastediyorum bunları söylerken. 600 yıl kısa bir süre sayılmaz, değil mi?

Düşünülürse Fransa'da romantizm akımı 40-50 yıl sürmüştür ve bu süre yalnız Avrupa'da değil, dünyada birçok şeyin eskisi gibi olmayacak kadar değişmesine yetmiştir. Biz bütün Osmanlı dönemi boyunca Türkçenin yüzüne bakmamışız; yazıdan, edebiyattan uzak tutup konuşma diline indirgemişiz onu; ama yanıldığımızı anladığımızda dipdiri bulmuşuz bıraktığımız yerde. Halk ozanlarının, halk hikayecilerinin desteğiyle elbette. Okuryazar takımının dışladığı Türkçeyi halk, dilinden hiç düşürmemiş o yüzyıllar süren unutkanlık süresince.

Toparlıyorum: Sözcükler sayılarının çokluğuyla zenginleştirmez dili, yüklendikleri yan anlamların çokluğuyla zenginleştirir. O zaman Türkçeyle ilgili soruyu şöyle soralım: Türkçe, sözcüklere yan anlam kazandırılma ölçütüne göre zengin bir dil midir? Değildir; çünkü usta şair ve yazarların üstlenmesi gereken yan anlam kazandırma işi, Türkçede halka bırakılmıştır. Halk elinden geleni yapmıştır; ama anlamı tek sözcükle karşılayamadığı durumlarda daha çok deyim uydurma yolunu seçmiştir. Peki, halkın yan anlam kazandırma yollan nelerdir? Halk hangi yöntemlerle yan anlam kazandırır sözcüklere?

Kaynak: www.diyemediklerim.com

Türkçe Hakkında İlginç Notlar

2008-05-05T11:40:00.000+03:00

*Türkiye'den yapılan radyo televizyon yayınları etkisiyle Azerbaycanlı gençler artık Farsça "evet" anlamına gelen "beli" yerine "evet" demeye başlamışlar. Vaktiyle biz "vazife" diyorduk, onlar da "vazife" diyorlardı. "Görev" kelimesi kullanım alanına girmemiş olsa bile en azından duydukları zamanyadırgamıyorlar. Türkiye'deki alelade insan da Azerbaycanlı bir konuşucuyu on yıl öncesine göre daha rahat anlayabiliyor. Hatta Türkmenistanlı, Özbekistanlı konukları da daha rahat anlayabiliyor.

*Birleşmiş Milletler ve dünya İstatistik kuruluşlarının verdiği verilere göre dünyada yaygın kullanılan dilleri kullanış alanı ve amacına göre üç kategoride sınıflayabiliriz:

1. Dünyada en çok nüfus tarafından ana dil olarak kullanılan diller,
2. Dünyada en geniş coğrafi alanda kullanılan diller,
3. Dünyada bilimsel ve teknoloji alanda ticaret, haberleşme ve bilgi alışverişinde yaygın kullanılan diller.

Birinci gruptaki diller açısından sıralama Çince, Hinduca, İngilizce, İspanyolca, Rusça, Arapça ve diğerleri; ikinci kategoriye göre sıralama İngilizce, Çince, İspanyolca, Arapça, Türkçe, Hinduca; üçüncü kategoriye göre ise sıralamada başlıca Batı Avrupa Dilleri İngilizce, Almanca, Fransızca, İspanyolca ve Rusça yer almaktadır. Pasifik devletlerinden Japonya'nın hızla gelişen Çin'in dili de yakın bir geecekte bu kategoride yer alacaktır.

*Yabancı dil öğretimi için eğitim-öğretim dilinin mutlaka yabancı dilde olmasının gerekmediğini çarpıcı bir örnekle sunmak istiyorum. Skale dergisi 1993 yılı 1. sayısında yayınlanan "Sayılarla Avrupa Topluluğu" yazısında verilen bilgiye göre Avrupa topluluğunda 20-24 yaş arası gençlerin % 83'ü en az bir yabancı dile hakim, bu daha yaşlılarda % 50 civarında. Belçika, Hollanda, İsviçre gibi ülkelerde oran çok daha yüksek. Buna karşın Avrupa'da bütün orta öğrenim ve üniversite öğretimi kendi ana dillerinde yapılıyor. Diğer bir örnek, nüfusu sadece 10 milyon olan Macaristan'da bütün okullar Macarca, tek bir üniversite 1991 sonrası İngilizce açıldı, ama öğrencileri yabancı. Macarca ülke dışında hiçbir ülkede kullanılmadığı halde her konuda bizden çok daha fazla Macarca kitap basıyorlar ve her Macar da bir yabancı dil biliyor. SCI ce taranan dergilerde yayınlanan makalelerin ülkelere göre sıralamasında ilk 20 sırada yer alan ülkelerden yalnız Hindistan yabancı dilde öğretim yapıyor. Yani her ülke kendi dilinde öğretim yaparak bilim üretebiliyor, diller bilim üretimine engel değil.

*Sırf İstanbul'da İngilizce, Fransızca, Almanca İtalyanca eğitim yapan orta dereceli okulların sayısı 150'nin üzerende. Bütün ülkede ise özel okulların sayısı 1995 yılı itibariyle 871'dir. Eğer önlem alınmaz ve sınırlamaya gidilmezse üniversitelerimiz de bu yola girer. Eğitim çağında 15 milyon nüfusun tamamını böyle özel okullara göndermemiz mümkün olmadığından (14.300.000. toplam öğrencinin sadece 200.000'i özel okullara gidebilmektedir.) talep de devamlı kamçılandığından maalesef en seçme başarılı öğrenciler "Robert Kolej, Galatasaray Lisesi" başta olmak üzere yabancı dilde eğitim yapan okullara gönderiliyor ya da bu okulları tercihe zorlanıyor. Yabancı dilde öğretim yapan üniversiteler için de aynı durum sözkonusu. Böyle olunca bütün bu üstün yetenekli çalışkan, seçme öğrencileri alan okullar hem yabancı dilde hem de diğer sosyal ve fen derslerinde daha başarılı oluyorlar. Bu sonuç da biraz önce değindiğimiz genel kanaati oluşturuyor. Yani malzeme kaliteli olduğu için ürün de kaliteli oluyor. Önemli olan bir öğretim kurumunun öğrenci alırken hangi yüzde diliminden öğrenci aldığına bakılarak bu öğrencileri hangi yüzde diliminden mezun ettikleridir. Mezunlar ilk yüzde diliminden daha başarılı yüzdeye yerleştirilebiliyorsa o kurum başarılıdır.

*Tarihçi Jean-Paul Roux, ''Türklerin Tarihi'' adlı yapıtında ''Türklerle ilgili olarak kabul edilebilecek biricik tanım dilbilgisel olandır. … Türklerin dili çok büyük bir çekim gücüne sahip olduğundan ilişkide bulundukları birçok insan topluluğu tarafından benimsenmiştir.'' diyor. Ünlü dilbilimciler, Türkçenin yetkinliğini ve kurallı oluş bakımından öteki dillerden üstünlüğünü övmüşlerdir.

*Max Müller, Türkçe hakkındaki görüşlerini şöyle açıklıyor: ''Türkçenin bir dilbilgisi kitabını okumak, bu dili öğrenmek niyetinde olanlar için bir zevktir.Türlü dilbilgisi kurallarının belirlenmesindeki ustalık, eylem çekimlerindeki düzenlilik, bütün dil yapısındaki saydamlık, kolayca anlaşılabilme niteliği, insan zekasının dil aracılığı ile beliren üstün gücünü kavrayabilenlerde hayranlık uyandırır…. Türk dilinde her şey saydamdır, apaçıktır.

*Jean Deny, ''Türk dili, seçkin bir bilginler kurulunun danışma ve tartışmaları sonucunda oluştuğu kanısını uyandırıyor. Fakat böyle bir kurul, Türkistan bozkırında kendi başına kalmış olarak ve kendi yasaları ya da kendi içgüdüleri itişiyle, insan beyninin yarattığı bu sonucu sağlayamazdı !'' demektedir.

*XIII. yüzyılda Cengiz Hanın Moğol İmparatorluğu, yaklaşık olarak, tüm Türk Dünyasını egemenliği altında toplamıştır. Moğol İmparatorluğunun, devlet dili olarak Uygur Türkçesini ve Uygur yazısını kullanmıştır.

* Türk dilinin büyüleyici etkisi kendini göstererek, Türkçe, Anadoluda hızla yaygınlaşan halk dili olur. Moğol işbirlikçisi Anadolu Selçuklusu sultanlarının egemenliğine başkaldıran Türkmen beyi Karamanoğlu Mehmet Bey'in Konyayı ele geçirip Siyavuş'u Selçuklu sultanı yapması, Türk dili için mutlu bir olay olur: Karamanoğlu Mehmet Bey, 19 Mayıs 1277'de ünlü fermanını yayınlar: ''Bugünden sonra divanda, dergahta, mecliste ve meydanda Türkçeden gayrı dil konuşulmayacaktır! ''. Türkçenin bu bağımsızlık bildirgesiyle, Moğolların ilerlemesini durdurmuş olan '' külahlı, ayağı çarıklı ve kara kilimli Türkmenler'', Farsçayı benimsetmeye çalışan ''Rumi'' adı takınmış Selçuklulara karşı bir dil yengisi kazanmışlardır.

*Yunus ,Mevlana'nın Mesnevisini okuduğunda çok uzun ve belki biraz da Farsça yazılmış olmasını beğenmeyerek, bu Mesnevinin yerine:
''Ete kemiğe büründüm
Yunus deyi göründüm.''

beytini önermesi, Türkçeyi sevenler için etkileyicidir. Yunus'un şiirleri yüzyılardan beri Türklerin belleğinde yaşamaktadır. Günümüzde Birleşmiş Milletler yapısının girişinde duvara yazılan :
Gelin kardeş olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmaz

dörtlüğü ile Yunus Emre güzel Türkçe ve insancıllık dersi vermektedir.

*Karacaoğlan, Dadaloğlu, Köroğlu, Kaygusuz Abdal ve daha nice Türk halk ozanları koşmalar, koçaklamalar söyleyerek Türk dilinin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Osmanlı şairlerinden daha özgün, daha kalıcı olmuşlardır. Örneğin en ünlü Osmanlı şairleri, Karacaoğlan'ın ''Çukurova bayramlığın giyerken / Çıplaklığın üzerinden soyarken / Şubat ayı kış yelini kovarken / Cennet demek sana yakışır dağlar'' dörtlüsü ile başlayıp ''Karacaoğlan size bakar sevinir / Sevinirken kalbi yanar göğünür / Kımıldanır hep dertleri devinir / Yas ile sevinci yıkışır dağlar'' dörtlüsü ile biten koşmasındaki özgün doğa betimlemesinin düzeyine ulaşamamışlardır . Bu koşmadaki anlatım akıcılığı ve sözcük zenginliği, Türkçenin gücünü ortaya koymaktadır.

* I. Abdülhamit'in tahta geçmesi sonrasında Anayasanın (Kanun-u Esasi) hazırlanmasında dil sorunu ortaya çıktı: Geniş Osmanlı topraklarından Meclise gelecek temsilciler hangi dil ile konuşacaktı? Batı, yüzyıllar önce tek bir ulusal dili egemen kılıp geliştirerek böyle bir sorunla karşılaşmamıştı. Uzun tartışmalardan sonra -azınlıkların tepkileri de yatıştırılarak- Anayasanın 18. Maddesine Osmanlı Devletinin resmi dilinin Türkçe olduğuna ve devlet hizmetlerine gireceklerin bu dili bilmesinin gerektiğine ilişkin hüküm konuldu. II.Abdülhamit'in Meclisi kapattıktan sonra uyguladığı ağır sansür, dili kapsamadığından, aydınların Türkçeyi geliştirme çabaları kesintiye uğramamıştır. II. Abdülhamit, sadrazamlığa atadığı Türkçe bilmeyen Çerkez Hayrettin Paşanın telkini ile devletin resmi dilinin Arapça olmasını istemiş ise de, Sait Paşa'nın ''Devlet dili Arapça olursa Türklük ortadan kalkar'' diyerek karşı çıkması üzerine, bu isteğinden vazgeçmiştir.

*Osmanlı döneminde, tıp, mühendislik ve askerlik terimlerinin Batı dillerinden Osmanlıcaya çevrilmesi görüşü egemendi. Ancak terim türetmede Türkçe sözcüklerden değil de Arapça ve Farsça sözcüklerden yararlanılmakta idi. Bu "takıntıyla" kimi zaman gülünçlüklere düşülürdü.Örneğin Osmanlının İtalyadan satın aldığı topların üzerinde ''Balliemez'' damgası bulunduğu için, bu toplar Türkler arasında ''Balyemez Topu'' diye adlandırılmıştı. Ancak Osmanlının bilgiç okumuşları, bu toplara Türkçe bir ad konulduğunu sanarak, Türkçe sözcükleri aşağılık sayıp Türkçeyi bilimsel ürünleri adlandırmaya yakıştıramadıklarından, Türkçe ''Balyemez'' sözcüğünü, yarısı Arapça yarısı Farsçaya çevirerek ''Asalnemihored'' yapmıştı. ''Asal'', Arapça "bal", ''Nemi-hored'' ise Farsça "yemez" anlamına geliyordu

*Abece sorununu, Atatürk ''Bizim ahenkli zengin dilimiz Yeni Türk Harfleriyle kendini gösterecektir.'' diyerek, 3 Kasım 1928 tarihinde Mecliste kabulünü sağladığı yasayla, Latin harflerine dayanan Türk abecesini dilimize kazandırmıştır.

*Hint-Avrupa ve Sami dillerine göre Türkçenin sözcük ve bu arada bilim terimleri türetmede önemli bir üstünlüğü vardır. Prof. Doğan Aksan'ın ''Türkçenin Gücü'' yapıtında açıklandığı üzere, Türkçemiz bu özelliği ile benzersiz üstünlüğe sahiptir. Bu yapıtta ''sür-'' kökünden, yalnızca Türkiye Türkçesinde 100 kadar türetilmiş sözcük örneği verilmiştir.

*1936 yılında Kahire'de toplanan Arap dil kurultayı, Türkçe kökenli 3600 kadar sözcüğü Arapça sözlükten çıkarmıştır. Çıkarılan bu sözcükler arasında ''sarık'' sözcüğü de vardır.

*12 Eylül Darbesi sonrası, dilde geriye dönüş zorlamalarına girilmiş, kimi öz Türkçe sözcüklerin kullanılması Yönetim Buyruğuyla yasaklanmıştır. Bu sözcükler arasında ''devrim'' ve dönemin devlet başkanı Kenan Evren'in soyadı olan ''evren'' sözcüğü bile bulunmakta idi.

Noktalama İşaretleri

2008-04-26T13:59:00.000+03:00

Duygu ve düşünceleri daha açık ifade etmek, cümlenin yapısını ve duraklama noktalarını belirlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, sözün vurgu ve ton gibi özelliklerini belirtmek üzere kullanılan işaretlere noktalama işaretleri denir.

Nokta ( . )

1. Cümlenin sonuna konur: Türk Dil Kurumu, 1932 yılında kurulmuştur.

Artık o, ne üniformalı bir başkumandan, ne fraklı ve beyaz kravatlı bir devlet başkanıydı.

(Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Panorama)

Saatler geçtikçe yollara daha mahzun bir ıssızlık çöküyordu.

(Reşat Nuri Güntekin, Çalıkuşu)

Ancak, duraklamanın daha az yapıldığı sıralı cümlelerde nokta yerine virgül veya noktalı virgül konur: At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.

2. Kısaltmaların sonuna konur: Alb. (albay), Dr. (doktor), Yard. Doç. (yardımcı doçent), Prof. (profesör), Cad. (cadde), Sok. (sokak), s. (sayfa), sf. (sıfat), vb. (ve başkaları, ve benzerleri, ve bunun gibi); T. (Türkçe), Alm. (Almanca), Ar. (Arapça), Far. (Farsça), Fr. (Fransızca), İng. (İngilizce), Lât. (Lâtince) (bk. Kısaltmalar).

Ancak, bazı kısaltmalarda nokta kullanılmaz: TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi), TDK (Türk Dil Kurumu); KB (Kutadgu Bilig), TD (Türk Dili); B (batı), D (doğu), GB (güneybatı), GD (güneydoğu); m (metre), cm (santimetre), g (gram), kg (kilogram), l (litre), hl (hektolitre); C (karbon), Fe (demir) (Ayrıntı için bk. Kısaltmalar).

3. Sayılardan sonra sıra bildirmek için konur: 3. (üçüncü), 15. (on beşinci), IV. (dördüncü); II. Mehmet, XIV. Louis, XV. yüzyıl; 2. Cadde, 20. Sokak (bk. Sayıların yazılışı 6).

UYARI: Cadde ve sokak numaralarında nokta mutlaka kullanılmalıdır. Nokta kullanılmadığı takdirde yukarıdaki örneklerden 2 adet cadde, 20 adet sokak anlaşılır.

4. Bir yazının maddelerini gösteren rakam veya harflerden sonra konur:

I. 1. A. a.
II. 2. B. b.
5. Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: 29.5.1453, 29.X.1923.

Tarihlerde ay adları yazıyla da yazılabilir. Bu durumda ay adlarından önce ve sonra nokta kullanılmaz: 29 Mayıs 1453, 29 Ekim 1923.

6. Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur: Tren 09.15'te kalktı.

Tören 17.30'da, hükûmet daireleri kapandıktan yarım saat sonra başlayacaktır. (Tarık Buğra)

7. Arka arkaya sıralanan virgülle veya çizgiyle ayrılan rakamlardan sadece sonuncu rakama nokta konur: 3, 4 ve 7. maddeler; XII – XIV. yüzyıllar arasında.

8. Bibliyografik künyelerin sonuna konur:

Agâh Sırrı Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, Ankara 1960.

9. Üçlü gruplara ayrılarak yazılan büyük sayılarda gruplar arasına konur: 16.551.000, 22.465.660. Gruplara ayrılan sayılarda nokta kullanılmaması da mümkündür (bk. Sayıların yazılışı 4).

10. Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır: 4.5 = 20

Virgül ( , )

1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur:

Fırtınadan, soğuktan, karanlıktan ve biraz da korkudan sonra bu sıcak, aydınlık ve sevimli odanın havasında erir gibi oldum.

(Halide Edip Adıvar, Kalp Ağrısı)

Sessiz dereler, solgun ağaçlar, sarı güller

Dillenmiş ağızlarda tutuk dilli gönüller

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

2. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur: Bir varmış, bir yokmuş.

Umduk, bekledik, düşündük.

(Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

Fakat yol otomobillere yasak olduğundan o da herkes gibi tramvaya biner, kimse kendisine dikkat etmez.

(Falih Rıfkı Atay, Denizaşırı)

3. Cümlede özel olarak vurgulanması gereken ögelerden sonra konur:

Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz.

(Mustafa Kemal Atatürk)

4. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan ögeleri belirtmek için konur:

Saniye Hanımefendi, merdivenlerde oğlunun ayak seslerini duyar duymaz, hasretlisini karşılamaya atılan bir genç kadın gibi, koltuğundan fırlamış ve ona kapıyı kendi eliyle açmaya gelmişti.

(Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Panorama)

5. Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için konur:

Örnek olsun diye, örnek istemez ya, söylüyorum.

Şimdi, efendiler, müsaade buyurursanız, size bir sual sorayım.

(Mustafa Kemal Atatürk)

6. Anlama güç kazandırmak için tekrarlanan kelimeler arasına konur:

Akşam, yine akşam, yine akşam,

Göllerde bu dem bir kamış olsam!

(Ahmet Haşim)

Kopar sonbahar tellerinden

Derinden, derinden, derinden

Biten yazla başlar keder musikisi

(Yahya Kemal Beyatlı)

Ancak, ikilemelerde kelimeler arasına virgül konmaz: akşam akşam, yavaş yavaş, bata çıka, koşa koşa.

7. Tırnak içinde olmayan aktarma cümlelerden sonra konur: Datça'ya yarın gideceğim, dedi.

– Bugünlük bu kadar her gün üç mermi, diye düşündü.

(Tarık Buğra, Küçük Ağa)

8. Konuşma çizgisinden önce konur:

Hatta bahçede gezen hanımefendi bile işin farkına varıp,

– Nen var senin çocuğum, diye sormak zorunda kaldı.

(Haldun Taner, Hikâyeler)

9. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bildiren hayır, yok, yoo, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, baş üstüne, öyle, haydi, elbette gibi kelimelerden sonra konur: Peki, gideriz. Olur, ben de size katılırım. Hayhay, memnun oluruz. Haydi, geç kalıyoruz.

Evet, kırk seneden beri Türkçe merhale merhale Türkleşiyor.

(Yahya Kemal Beyatlı)

— Yoo, güvercinlerime dokunmayınız, dedi.

(Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

10. Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek için kullanılır:

Bu, tek gözlü, genç fakat ihtiyar görünen bir adamcağızdır.

(Halit Ziya Uşaklıgil, İzmir Hikâyeleri)

Bu gece, eğlenceleri içlerine sinmedi.

(Reşat Nuri Güntekin, Bir Kadın Düşmanı).

11. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur:

Efendiler, bilirsiniz ki, hayat demek, mücadele, müsademe demektir.

(Mustafa Kemal Atatürk)

Sayın Başkan,

Sevgili kardeşim,

Değerli arkadaşım,

12. Yazışmalarda, başvurulan makamın adından sonra konur:

Türk Dil Kurumu Başkanlığına,

13. Yazışmalarda, yer adlarını tarihlerden ayırmak için konur:

Kuşadası, 7 Şubat (Reşat Nuri Güntekin, Çalıkuşu)

14. Sayıların yazılışında, kesirleri ayırmak için konur: 38,6 (otuz sekiz tam, onda altı), 25,33 (yirmi beş tam, yüzde otuz üç), 0,45 (sıfır tam, yüzde kırk beş) (bk. Sayıların yazılışı 5).

15. Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basım evi vb. maddelerden sonra konur:

Falih Rıfkı Atay, Tuna Kıyıları, Remzi Kitap Evi, İstanbul 1938.

Yazarın soyadı önce yazılmışsa soyadından sonra da virgül konur:

Ergin, Muharrem, Dede Korkut Kitabı, Ankara 1958.

UYARI: Metin içinde ve, veya, yahut bağlaçlarından önce de, sonra da virgül konmaz:

Nihat sabaha kadar uyuyamadı ve şafak sökerken Faik'e bol teşekkürlerle dolu bir kâğıt bırakarak iki gün evvelki cephe dönüşü kıyafeti ile sokağa fırladı. (Peyami Safa, Mahşer)

Noktalı virgül ( ; )

1. Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan, Orhan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül, Yonca adları verilir.

2. Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak, ağlamak istiyorum. Sabahtan beri bekliyorum; ne gelen var, ne giden. İş işten geçti; artık gelse de olur, gelmese de.

3. Virgülle ayrılmış örnekleri farklı örneklerden ayırmak için konur: Türkiye, İngiltere, Azerbaycan; İstanbul, Londra, Bakû.

4. Kendilerinden evvelki cümleyle ilgi kuran ancak, yalnız, fakat, lâkin, çünkü, yoksa, bundan dolayı, binaenaleyh, sonuç olarak, bununla birlikte, öyleyse vb. cümle başı bağlaçlarından önce konur:

Halis bir şiir fena okunabilir; lâkin sahte bir şiir iyi okunamaz.

(Yahya Kemal Beyatlı)

Bir millet ordusunu kaybedebilir, bağımsızlığını da kaybedebilir; fakat dilini sakladıkça o millet yaşıyor demektir.

(Nihal Atsız, Türk Ülküsü)

* * *

Sıralı cümleler arasında ancak, fakat, çünkü vb. cümle başı bağlayıcılarından önce yazar, araya nokta, virgül, noktalı virgül koymakta serbesttir. Bu husus, yazarın üslûptaki tercihiyle ilgilidir.

İki nokta ( : )

1. Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur: Millî Edebiyat akımının temsilcilerinden bir kısmını sıralayalım: Ömer Seyfettin, Halide Edip Adıvar, Ziya Gökalp, Mehmet Emin Yurdakul, Ali Canip Yöntem.

Yeni harfler alındıktan sonra eski yazı ile bir tek kelime bile yazmayan iki kişi görmüşümdür: Atatürk ve İnönü!

(Falih Rıfkı Atay, Çankaya)

– Buğdayla arpadan başka ne biter bu topraklarda?

Ziraatçı sayar:

– Yulaf, pancar, zerzevat, tütün...

(Falih Rıfkı Atay, Çankaya)

2. Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur:

Bu kararın istinat ettiği en kuvvetli muhakeme ve mantık şu idi: Esas, Türk milletinin haysiyetli ve şerefli bir millet olarak yaşamasıdır.

(Mustafa Kemal Atatürk)

Kendimi takdim edeyim: Meclis kâtiplerindenim.

(Falih Rıfkı Atay, Denizaşırı)

Derler: İnsanda derin bir yaradır köksüzlük;

Budur âlemde hudutsuz ve hazin öksüzlük. (Yahya Kemal Beyatlı)

3. Kütüphanecilik alanında yazar adı ile eser başlığı arasına konur: Yahya Kemal Beyatlı: Kendi Gök Kubbemiz, Falih Rıfkı Atay: Çankaya, Yakup Kadri Karaosmanoğlu: Yaban, Faruk Nafiz Çamlıbel: Bir Ömür Böyle Geçti (bk. Virgül 15).

4. Ses biliminde uzun ünlüyü göstermek için kullanılır: a:ile, ka:til, usu:le, i:cat.

5. Edebî eserlerdeki karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişinin adından sonra konur:

Bilge Kağan: Türklerim, işitin!
Üstten gök çökmedikçe
altan yer delinmedikçe
ülkenizi, törenizi kim bozabilir sizin?
Koro : Göğe erer başımız
başınla senin !
Bilge Kağan: Ulusum birleşip yücelsin diye
gece uyumadım, gündüz oturmadım.
Türklerim Bilge Kağan der bana.
Ben her şeyi onlar için bildim.
Nöbetteyim !
(A. Turan Oflazoğlu, Anıtkabir)

6. Matematikte bölme işareti olarak kullanılır: 56:8=7, 100:2=50.

Üç nokta ( ... )

1. Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur:

Ne çare ki, çirkinliği hemencecik ve herkes tarafından görülüveriyordu da, bu yanı...

(Tarık Buğra, Dönemeçte)

2. Kaba sayıldığı için veya bir başka sebepten ötürü açıklanmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur: Kılavuzu karga olanın burnu b...tan çıkmaz.

B..., 7 Nisan (Reşat Nuri Güntekin, Çalıkuşu)

Arabacı B...'a yaklaştığını söylüyor, ikide bir fırsat bularak arabanın içine doğru başını çeviriyordu.

(Ahmet Hamdi Tanpınar, Huzur)

3. Alıntılarda; başta, ortada ve sonda alınmayan kelime ve bölümlerin yerine konur:

Mümtaz, bu dükkâna bakarken hiç farkında olmadan Mallarmé'nin mısraını hatırladı: "Meçhul bir felâketten buraya düşmüş..."

(Ahmet Hamdi Tanpınar, Huzur)

Alınmayan kelime ve bölümlerin yerine yay ayraç içinde üç nokta konması da mümkündür.

4. Sözün bir yerde kesilerek geri kalan bölümün okuyucunun muhayyilesine bırakıldığını göstermek veya ifadeye güç katmak için konur:

Karşı sahilde mor, fark olunmaz sisler altındaki dağlar, korular, beyaz yalılar... Ve bütün bunların üzerinde bir esatir rüyasının havaî hakikati gibi uçan martı sürüleri...

(Ömer Seyfettin, Bahar ve Kelebekler)

Gök sarı, toprak sarı, çıplak ağaçlar sarı...

(Faruk Nafiz Çamlıbel, Han Duvarları)

Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!

(Faruk Nafiz Çamlıbel, Sanat)

Binaenaleyh, biz her vasıtadan, yalnız ve ancak, bir noktainazardan istifade ederiz. O noktainazar şudur: Türk milletini, medenî cihanda, lâyık olduğu mevkie is'at etmek ve Türk cumhuriyetini sarsılmaz temelleri üzerinde, her gün, daha ziyade takviye etmek...

(Mustafa Kemal Atatürk)

5. Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur:

Gölgeler yaklaştılar. Bir adım kalınca onu kıyafetinden tanıdılar:

— Koca Ali... Koca Ali, be!...

(Ömer Seyfettin, Diyet)

6. Karşılıklı konuşmalarda, yeterli olmayan, eksik bırakılan cevaplarda kullanılır:

— Yabancı yok!
— Kimsin?
— Ali...
— Hangi Ali?
— ...
— Sen misin, Ali usta?
— Benim!...
— Ne arıyorsun bu vakit buralarda?
— Hiç...
— Nasıl hiç? Suya çekicini mi düşürdün yoksa !...
— !...

(Ömer Seyfettin, Diyet)

UYARI: Türk yazımında iki nokta yan yana kullanılmaz.

Soru işareti ( ? )

1. Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur:

Ne zaman tükenecek bu yollar, arabacı?

(Faruk Nafiz Çamlıbel, Yolcu ile Arabacı)

Sular mı yandı? Neden tunca benziyor mermer?

(Ahmet Haşim, Merdiven)

Atatürk bana sordu:

— Yeni yazıyı tatbik etmek için ne düşündünüz?

(Falih Rıfkı Atay, Çankaya)

Soru, vurguyla belirtildiği zaman da soru işareti kullanılır:

Gümrükteki memur başını kaldırdı:

— Adınız?

Soru bildiren cümle veya sözlerde bazen cevabın ne olacağı sözün gelişinden belli olur. Bu tür cümle ve sözlerin sonunda da soru işareti kullanılır: Haksız mıyım? Liderler içinde Atatürk gibisi var mı?

Yoksa bu sözümde yalan var mı?

(Bilge Kağan)

2. Bilinmeyen yer, tarih vb. durumlar için kullanılır: Yunus Emre (1240?-1320), (Doğum yeri: ?).

Türk halk felsefesinin, Türk nükteciliğinin ve mizah dehasının büyük mümessili Nasreddin Hoca da (Hâce Nasirüddin) bu asırda yaşamıştır (1208 ?-1284).

(Türk Dünyası El Kitabı)

3. Bir bilginin şüpheyle karşılandığı veya kesin olmadığı durumlarda yay ayraç içinde soru işareti kullanılır:

Ankara'dan Konya'ya 1,5 (?) saatte gitmiş.

1496 (?) yılında doğan Fuzulî ...

UYARI : mı / mi eki -ınca / -ince anlamında zarf-fiil işleviyle kullanıldığı zaman soru işareti konmaz: Akşam oldu mu sürüler döner. Hava karardı mı eve gideriz.

Alp Er Tonga öldi mü

Esiz ajun kaldı mu

Ödlek öçin aldı mu

Emdi yürek yırtılur.

Bahar gelip de nehir çağıl çağıl kabarmaya başlamaz mı içimi geri kalmış bir saat huzursuzluğu kaplardı.

(Haldun Taner, Onikiye Bir Var)

UYARI : Soru ifadesi taşıyan sıralı ve bağlı cümlelerde soru işareti en sona konur:

Çok yakından mı bu sesler, çok uzaklardan mı?

Üsküdar'dan mı, Hisar'dan mı, Kavaklar'dan mı?

(Yahya Kemal Beyatlı)

Ruhunu karartan neydi, yağmur mu yağıyordu; yoksa şimşekler mi çakıyordu?

Ünlem işareti ( ! )

1. Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur:

Ne mutlu Türküm diyene! (Mustafa Kemal Atatürk)

Gurbet o kadar acı

Ki ne varsa içimde

Hepsi bana yabancı

Hepsi başka biçimde!

(Kemalettin Kâmi Kamu)

Hava ne kadar da sıcak!

Aşkolsun!

Ne kadar akıllı adamlar var!

2. Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur:

Ordular! İlk hedefiniz Akdenizdir, ileri!

(Mustafa Kemal Atatürk)

Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir. (Mustafa Kemal Atatürk)

Ak tolgalı beylerbeyi haykırdı: İlerle! (Yahya Kemal Beyatlı)

Ey köyleri hududa bağlayan yaslı yollar,

Dönmeyen yolculara ağlayan yaslı yollar!

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

Dur, yolcu! Bilmeden gelip bastığın

Bu toprak bir devrin battığı yerdir.

(Necmettin Halil Onan)

Ünlem işareti, seslenme ve hitap sözlerinden hemen sonra konulabileceği gibi cümlenin sonuna da konabilir:

Arkadaş, biz bu yolda türküler tuttururken

Sana uğurlar olsun... Ayrılıyor yolumuz!

(Faruk Nafiz Çamlıbel)

3. Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için ayraç içinde ünlem işareti kullanılır:

İsteseymiş bir günde bitirirmiş (!) ama ne yazık ki vakti yokmuş (!)

Adam, akıllı (!) olduğunu söylüyor.

Kısa çizgi ( - )

1. Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonuna konur:

Soğuktan mı titriyordum, yoksa heyecandan, üzüntüden mi bilmem. Havuzun suyu bulanık. Kapının saatleri 12'yi geçmiş. Kanepelerde kimseler yok. Tramvay ne fena gıcırdadı! Tramvaydaki adam bir tanıdık mı idi acaba? Ne diye öyle dönüp dönüp baktı? Yoksa kimseciklerin oturmadığı kanepelerde bu saatte pek başıboşlar mı oturur?

(Sait Faik Abasıyanık, Havuz Başı)

2. Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır: Örnek olsun diye -örnek istemez ya- söylüyorum.

3. Dil bilgisinde kökleri ve ekleri ayırmak için konur: al-ış, dur-ak, Dur-sun, Dur-muş, gör-gü-süz-lük.

4. Dil bilgisinde fiil kök ve gövdelerini göstermek için kullanılır: al-, dur-, gör-, ver-; başar-, kana-, okut-, taşla-, yazdır-.

5. Dil bilgisinde eklerin başına konur: -den, -lık, -ış, -ak.

6. Dil bilgisinde heceleri göstermek için kullanılır: a-raş-tır-ma, bi-le-zik, du-ruş-ma, ku-yum-cu-luk, ya-zar-lık, prog-ram.

7. Eski harfli metinlerin yeni yazıya aktarılmasında Arapça ve Farsça kurallara göre yapılmış tamlamaların, birleşik ve türemiş kelimelerin ögelerini ayırmak için kullanılır: dârü'l-fünûn, resm-i geçit, resm-i kabûl, Cemiyet-i Akvâm, Hâkimiyet-i Milliye, Servet-i Fünûn, hokka-bâz, âteş-perest, menfaat-perest, bî-bedel, nâ-mağlûb, fî-sebîlillâh, min-tarafillâh, bilâ-ücret.

8. Kelimeler arasında “-den...-a, ve, ile, ilâ, arasında” anlamlarını vermek üzere kullanılır: Türkçe-Fransızca Sözlük, Aydın-İzmir yolu, Ankara-İstanbul uçak seferleri, Türk-Alman ilişkileri, Ural-Altay dil grubu, 09.30 - 10.30, Beşiktaş-Fenerbahçe karşılaşması, Manas Destanı'nda soy-dil-din üçgeni, 1914-1918 Birinci Dünya Savaşı, 1995-1996 öğretim yılı.

9. Bazı terim ve kuruluş adlarında kelimeler arasına konur: sıfat-fiil, zarf-fiil; Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Fen-Edebiyat Fakültesi.

10. Yabancı özel adlarda ve henüz dilimize mal olmadığı için özgün imlâlarıyla yazılan yabancı kelimelerde kullanılır: Joliot-Curie, Lévy-Bruhl, Saint-Gotthard, Sainte-Beuve, Boulogne-sur-Mer, Bouches-du-Rhône, Salins-les-Bains, by-pass, check-up, Aix-en-Provence.

11. Adres yazarken semt ile şehir arasına konur: Kurtuluş - ANKARA

12. Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır: 50 - 20 = 30

Uzun çizgi (—)

Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir.

Arabamız tutarken Erciyes'in yolunu:

“Hancı dedim bildin mi Maraşlı Şeyhoğlu'nu?”

Gözleri uzun uzun burkuldu kaldı bende,

Dedi:

— Hana sağ indi, ölü çıktı geçende!

(Faruk Nafiz Çamlıbel, Han Duvarları)

Frankfurt'a gelene herkesin sorduğu şunlardır:

— Eski şehri gezdin mi?

— Rothshild'in evine gittin mi?

— Goethe'nin evini gezdin mi?

(Ahmet Haşim, Frankfurt Seyahatnamesi)

— Yoo, güvercinlerime dokunmayınız, dedi.

(Yakup Kadri Karaosmanoğlu)

Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra konabilir:

Sıtkı Bey — Oğlum ben kalenin teslimini düşünmüyorum. Kurtarmağa bir çare arıyorum. Kalenin teslimini düşünen seninle müzakere etmez a!

İslâm Bey — Kurtarmağa çare... Kavga ederiz... Ölürüz... Teslim olmayız...

Sıtkı Bey — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister.

İslâm Bey — Ben daha ölmedim.

(Namık Kemal, Vatan yahut Silistre)

UYARI : Konuşmalar tırnak içinde verildiği zaman uzun çizgi kullanılmaz.

Eğik çizgi ( / )

1. Şiirlerden yapılan alıntılarda, mısraların yan yana yazılması gereken durumlarda mısraları belirlemek için kullanılır: Ne sen, ne ben / Ne de hüsnünde toplanan bu mesâ / Ne de âlâm-ı fikre bir mersâ / Olan bu mâî deniz / Melâli anlamayan nesle âşinâ değiliz. (Ahmet Haşim, O Belde)

2. Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına konur: Altay Sokağı, Nu.: 21/6

3. Adres yazarken semt ile şehir arasına konur: Altay Sokağı, Nu.: 21/6 Kurtuluş / ANKARA

4. Dil bilgisinde eklerin farklı şekillerini göstermek için kullanılır: -a/-e, -an /-en, -lık /-lik, -madan /-meden.

5. Bölme işareti olarak kullanılır: 70 /2 = 35

Tırnak işareti ( “...” )

1. Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır: Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin ön cephesinde Atatürk'ün “Hayatta en hakikî mürşit ilimdir.” vecizesi yer almaktadır. Ulu önderin “Ne mutlu Türküm diyene!” sözü her Türk'ü duygulandırır.

Bakınız, şair vatanı ne güzel tarif ediyor:

“Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır.

Toprak eğer uğrunda ölen varsa vatandır.”

UYARI : Aynen alınmayan söz ve yazılar tırnak içinde gösterilmez.

UYARI : Tırnak içindeki alıntının sonunda bulunan işaret (nokta, soru işareti, ünlem işareti vb.) tırnak içinde kalır: “Akıl yaşta değil baştadır.” atasözü yüzyılların tecrübesinden süzülüp gelen bir gerçeği ifade etmiyor mu?

“İzmir üzerine dünyada bir şehir daha yoktur!” diyorlar.

(Yahya Kemal Beyatlı)

UYARI : Uzun alıntılarda her paragraf ayrı ayrı tırnak içine alınır.

2. Özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır: Yeni bir “barış taarruzu” başladı.

Özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınmadan koyu yazılarak veya altı çizilerek de gösterilebilir.

Höyük sözü Anadolu'da tepe olarak geçer.

3. Kitapların ve yazıların adları ve başlıkları tırnak içine alınır:

Yahya Kemal'in bazı şiirleri “Kendi Gök Kubbemiz” adı altında çıktı.

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

“İmlâ Kuralları” bölümünde bazı uyarılara yer verilmiştir.

Kitapların ve yazıların adları ve başlıkları tırnak içine alınmaksızın koyu yazılarak veya eğik yazıyla (italik) dizilerek de gösterilebilir:

Cahit Sıtkı'nın Şairin Ölümü şiirini Yahya Kemal çok sevmişti.

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

Bugünün gençleri Dar Kapı'yı okumalıdırlar. (Ahmet Hamdi Tanpınar)

UYARI : Tırnak içine alınan sözlerden sonra kesme işareti kullanılmaz: Yahya Kemal’in “Kendi Gök Kubbemiz”i okudunuz mu?

Tek tırnak işareti ( ‘...’ )

1. Tırnak içinde verilen ve yeniden tırnağa alınması gereken bir sözü belirtmek için kullanılır: Edebiyat öğretmeni “Şiirler içinde ‘Han Duvarları’ gibisi var mı?” dedi ve Faruk Nafiz'in bu güzel şiirini okumaya başladı.

“Şinasi'nin ‘safi Türkçe’ ile yazdığını söylediği şiirlerden sonra vardığı bu konuşulan dil fikri şüphesiz ki ondan gelen en büyük kazancımızdır.”

(Ahmet Hamdi Tanpınar)

2. Dil yazılarında verilen örneğin anlamını göstermek için kullanılır: Göktürk Anıtları'nda geçen fakat günümüze ulaşmayan bazı örnekler: bodun ‘millet, kavim’, sab ‘söz’, eçü apa ‘ecdat, atalar’, tüketi ‘tamamen, bütünüyle’.

Denden işareti (")

Bir yazıdaki maddelerin sıralanmasında veya bir çizelgede alt alta gelen aynı sözlerin veya söz gruplarının tekrar yazılmasını önlemek için kullanılır:

a. Etken fiil
b. Edilgen "
c. Dönüşlü "
ç. İşteş "

Yay Ayraç ( ( ) )

1. Cümlenin yapısıyla doğrudan doğruya ilgili olmayan açıklamalar için kullanılır:

Anadolu kentlerini, köylerini (Köy sözünü de çekinerek yazıyorum.) gezsek bile görmek için değil, kendimizi göstermek için geziyoruz.

(Nurullah Ataç, Söyleşiler)

Süleyman Şah'ın cenazesi sudan ihraç olunarak (çıkarılarak) hemen orada defnedilmiştir ki makarrı (durağı) hâlâ “Türk Mezarı” namiyle maruftur (tanınmıştır).

(Refik Halit Karay, Bir İçim Su)

UYARI : Hakkında açıklama yapılan söze ait ek, ayraç kapandıktan sonra yazılır:

Yunus Emre (1240?- 1320)'nin...

UYARI : Yani ile yapılan açıklamalar ayraç içine alınmaz.

2. Tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve göstermek için kullanılır:

İhtiyar – (Yavaş yavaş Kaymakama yaklaşır.) Ne oluyor beyefendi? Allah rızası için bana da anlatın...

Kaymakam – (hiddetle) Ne olacak baba... Oğlunun katili ecnebi tebaasıymış... Düşman gemileri üstümüze toplarını çevirmişler, Adalı'yı istiyorlar... Sağ salim onu teslim edecekmişiz.

İhtiyar – (Evvelâ vurulmuş gibi sendeler, sonra derin ve saf bir bakışla Kaymakam ve arkadaşlarına) Etmeyin Efendiler... Benim gibi dertli bir ihtiyarla eğlenmek günahtır... Sizin gibi efendilere yakışmaz...

(Reşat Nuri Güntekin, İstiklâl)

3. Alıntıların aktarıldığı eseri veya yazarı göstermek için kullanılır:

Cihanın tarihi, vatanı uğrunda senin kadar uğraşan, kanını döken bir millet daha gösteremez. Senin kadar kimse kendi vatanına sahip olmağa hak kazanmamıştır. Bu vatan ya senindir, ya kimsenin.

(Ahmet Hikmet Müftüoğlu)

Eşin var, aşiyanın var, baharın var ki beklerdin

Kıyametler koparmak neydi ey bülbül, nedir derdin? (Safahat)

4. Alıntılarda, başta, ortada ve sonda alınmayan kelime ve bölümlerin yerine konulan üç nokta, yay ayraç içine alınabilir (bk. Üç nokta 1).

5. Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır (bk. Ünlem işareti 3).

6. Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını göstermek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır (bk. Soru işareti 3).

7. Bir yazının maddelerini gösteren rakam ve harflerden sonra kapama ayracı konur:

I) 1) A) a)

II) 2) B) b)

Köşeli ayraç ( [ ] )

1. Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır:

Mongolın Ertniy Tüü0 (Arheologiyn Nayruulal) [Mogolistan'ın Eski Tarihi (Arkeolojik Araştırmalar)], BNMAU-ın şinjleh U0aanı Akademii Tuu0ıyn)ureelen, Ulaanbaatar 1977.

2. Bibliyografik künyelere ilişkin bazı ayrıntıları göstermek için kullanılır: Reşat Nuri [Güntekin], Çalıkuşu, Dersaadet 1922.

Yekta Bahir [Ömer Seyfettin], Yeni Lisan, Genç Kalemler.

3. Bilimsel çalışmalarda, metinde bulunmayan veya silinmiş olan, fakat araştırıcı tarafından tamamlanan bölümler köşeli ayraç içine alınır:

Babam kağan öldüğünde küçük kardeşim Kül-tegin ye[di yaşında kaldı...].

(Çözülmüş Orhon Yazıtları)

Kesme işareti ( ' )

1. Özel adlara getirilen iyelik ve hâl eklerini ayırmak için konur: Fatih Sultan Mehmet'e, Atatürk'üm, Türkiye'm, İnönü'den, Yurdakul'dan, Kâzım Karabekir'i, Yunus Emre'yi, Ziya Gökalp'tan; Türk'e, Alman'ı; Jüpiter'den, Venüs'ü; Türkiye'de, Van Gölü'ne, Ağrı Dağı'nın; Ziya Gökalp Bulvarı'nda, Çankaya Köşkü'ne, Sait Halimpaşa Yalısı'ndan; Kiralık Konak'ta, Sinekli Bakkal'ı.

Ancak aşağıda belirtilen özel adlardan sonra kesme işareti kullanılmaz:

a. Kurum ve kuruluş adları: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığına, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dekanlığına.

b. Akım, çağ ve dönem adları: Eski Çağın, Yükselme Döneminin, Klâsik Türk Edebiyatına, Millî Edebiyat Akımının, Edebiyat-ı Cedide Topluluğunun.

c. Kişi adlarından sonra kullanılan unvanlar: Mustafa Kemal Paşaya, Nasrettin Hocada, Enver Paşanın, Zeynep Hanıma, Ayhan Beyden, Ahmet Mithat Efendinin, Enver Paşayı.

ç. Ay ve gün adları: 29 Ekime..., 30 Ağustos Çarşambadan sonra

d. Deyimlerde geçen özel adlar: Allahtan hayırlısı, Allaha emanet; Alinin külâhını Veliye, Velinin külâhını Aliye.

UYARI : Ahmet, Halit, Mehmet, Murat, Recep; Gazi Antep, Sinop, Zonguldak gibi örneklerde kesme işareti kullanılır. Ancak kelimeler, Ahmeti, Haliti, Mehmeti, Muratı, Recepi, Gazi Antepi, Sinopu, Zonguldakı şeklinde telâffuz edilmez; Ahmedi, Halidi, Mehmedi, Muradı, Recebi, Gazi Antebi, Sinobu, Zonguldağı şeklinde telâffuz edilir.

UYARI : Özel adlar yerine kullanılan"o" zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

2. Yabancı özel adlardan sonra getirilen çokluk ve yapım ekleri kesme işaretiyle ayrılır: Nice'ler, Lille'li, Bordeaux'lu, Honolulu'lu.

UYARI : Yabancı özel adlar dışındaki özel adlara getirilen yapım ekleri ve çokluk eki kesmeyle ayrılmaz: Türklük, Türkleşmek, Türkçü, Türkçülük, Türkçe, Müslümanlık, Hristiyanlık, Avrupalı, Avrupalılaşmak, Aydınlı, Konyalı, Bursalı; Ahmetler, Mehmetler, Yakup Kadriler, Ereğliler. Bu eklerden sonra da kesme işareti kullanılmaz: Türklüğün, Türkleşmekte, Türkçenin, Müslümanlıkta, Hristiyanlıktan, Aydınlıdan.

3. Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur: TBMM'nin, TDK'nin, BM'de, ABD'de, TV'ye.

UYARI : Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu; büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır: kg'dan, cm'yi, mm'den; BDT'ye, THY'de, TRT'den. Ancak kısaltması büyük harflerle yapıldığı hâlde bir kelime gibi okunan kısaltmalara getirilen eklerde bu okunuş esas alınır: ASELSAN'da, BOTAŞ'ın, NATO'dan, UNESCO'ya.

UYARI : Sonunda nokta bulunan kısaltmalarla üs işaretli kısaltmalar kesmeyle ayrılmaz. Bu tür kısaltmalarda ek noktadan ve üs işaretinden sonra, kelimenin ve üs işaretinin okunuşuna uygun olarak yazılır: vb.leri, mad.si, Alm.dan, İng.yi, Nu.dan; cm³e (santimetre küpe), m²ye (metre kareye), 64ten (altı üssü dörtten)

4. Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur: “1919 senesi Mayısının 19'uncu günü Samsun'a çıktım.” 1985'te, 8'inci madde, 2'nci kat; 7,65’lik, 9,65’lik.

UYARI : Sıra sayıları ekle gösterildiği zaman rakamdan sonra sadece kesme işareti ve ek yazılır; ayrıca nokta konmaz: 8.'inci değil 8'inci, 2.'nci değil 2'nci.

UYARI : Üleştirme sayıları rakamla değil yazıyla gösterilir: 6'şar değil altışar, 10'ar değil onar.

5. Dilimizde kolmak, netmek, neylemek, napmak gibi fiiller yoktur. Ancak konuşmada ve vezin dolayısıyla şiirde bu tür kullanılışlar ortaya çıkabilmektedir. Seslerin vezin dolayısıyla şiirde veya konuşma sırasında düştüğünü göstermek için kesme kullanılır: K'oldu, N'oldu? N'etsin? N'eylesin? N'apalım?

Bir ok attım karlı dağın ardına

Düştü m'ola sevdiğimin yurduna

İl yanmazken ben yanarım derdine

Engel aramızı açtı n'eyleyim

(Karacaoğlan)

6. Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur: A'dan Z'ye kadar, b'nin m'ye dönüşmesi, Türkçede -daş'la yapılmış birçok söz vardır.

7. Özel adlar için yay ayraç içinde bir açıklama yapıldığı takdirde kesme işareti yay ayraçtan sonra konur: Yunus Emre (1240?-1320)'nin, Yakup Kadri (Karaosmanoğlu)'nin.

Ancak, cins isimler için yapılan açıklamalarda yay ayraçtan sonra doğal olarak kesme işaretine gerek yoktur: İmek fiili (ek fiil)nin geniş zamanı şahıs ekleriyle çekilir.

Düzeltme İşareti (^)

Türkçe kelimelerde inceltme işareti bulunmaz.

1. Yabancı kökenli bazı sözcüklerde uzunluk, incelik ya da ikisini birden belirtmek için k, g, l harflerinden sonra gelen a ve u harf leri üzerine konur.
rüzgâr, dükkân, sükûnet, âlâ, yekûn...

2. Yazım olarak aynı, okunuş ve anlam olarak farklı olan sözcük lerin karışmasını önlemek için kullanılır.
adet-âdet, kar-kâr, hala-hâlâ...

3. Bazı kişi ve yer adları alışılagelmiş biçimiyle inceltme işaretiyle kullanılır.
Kâmuran, Kâmil, Nâzım, Lâpseki...

Kaynak: www.dilimiz.com, www.imla.tr.cx

Yakamoz

2008-04-26T13:43:00.000+03:00

Mehmet Yalçın

Ön açıklama

Bu yazı, Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaa - i Hukuk dergisinin Şubat 2008 sayısı için yazılmıştı. Aynı yazıyı Türk Dili Dergisi’nde de yayımlamak istedim; ama bu derginin içerik ve amacına uygun düşecek kimi değişiklik ve eklemeler de yaptım.

Burada bir şeyi daha belirtmek istiyorum: Yazının amacı, yalnızca bir gazeteciyi eleştirmekle sınırlı değildir. Genelde bir köşe yazısı bir günlüğüne okunur, birkaç gün sonra unutulur gider, oysa burada konu ettiğim yazı Türkiye Cumhuriyeti'nin niteliğini değiştirmeye yönelik bütün bir "mütegalibe"[i] kesiminin etkin görüşünü yansıtıyor. Devletin en temel kurumları bile bu kesime güç veriyor. Örneğin, geçtiğimiz yıllarda Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı'na yüz binlerce yurttaşımızın imzasını taşıyan bir başvuru yapılmış ve Türkçenin kirlenmesine karşı önlem alınması istenmişti. İlgili "meclis komisyonu", dilimize yabancı sözcüklerin girmesini "çok önemli bir kazanım" sayarak başvuruyu işleme koymamıştı.

Bu yaklaşımı, dilin temel ilkeleri açısından irdelemek istedim.

*

Türkçeyi küçümsemek

Kendimi bildim bileli aralıksız okuduğum tek gazete Cumhuriyet'i övmekten de eleştirmekten de bıkmıştım. Ama Nilgün Cerrahoğlu'nun 5 Ocak 2008 günlü sayısında çıkan "Rafinman Ne Demek" başlıklı yazısı beni bir kez daha yeminimi bozmaya kışkırttı. Kendisini, bilgi kaynaklarına güvenerek, Batı dünyasını ve Türkiye'nin Batı'yla ilişkilerini iyi değerlendiren çözümleyici bir gazeteci olarak algıladığımdan, yazılarını ilgiyle okuyordum; kısacası en beğendiğim yanı, dilinden çok düşünce yordamıydı. O nedenle, Türkçede yaptığı ilginç sapmacaları[ii]2, örneğin kimi bağlaçları olağan yerlerinin dışında kullanmasını, kişisel biçemine ya da (duyumsattığı kadarıyla) fazla yabancı dil bilmesinin etkisine bağlıyor, "Nasıl olsa ne demek istediğini anlıyorum" diye hiç de eleştirmiyordum. Batı dillerinden bir parça anladığım için, sık sık yabancı sözcük kullanmasını da görmezden geliyordum. Burada andığım yazısında da olduğu gibi, bir tümcede "örneğin", bir sonrasında "misal" demesine de takılmadan geçerdim: "Çok etkileyici' demiş örneğin biri. / Pakistan'da yaşamış bir okur da misal şunu yazmış... " diyor (Vurgulama benim). Akrabalık belirten sözcükler olarak "teyze - hâlâ" yazarken hâlâ'da kullandığı inceltme iminin yersizliğine de aldırmam: Artık ilköğretim öğrencileri de biliyor ki, "babanın kız kardeşi" anlamına gelen sözcük hala', "gene de, şimdi bile" anlamına gelen sözcük hâlâ biçiminde yazılır... Kendine özgü "kozmopolit" dil öğeleri, bir yabancının Türkçe konuşmasında yaptığı sevimli pürüzler gibi, eğlendirir beni. Bütün bunları gerçekten önemsemem ve yazısının içeriğine veririm kendimi.

Ne var ki Cerrahoğlu, Türkçeyi küçümseyen bu yazısında, çözümleyici gazeteci niteliğinin yanında, dil konusunda da savdolu (iddialı) birisi olduğunu duyumsatmaya çalışmış gibi geldi bana. Söz konusu yazısında biri onu öven, öteki eleştiren iki okurundan alıntılar yaparken, ikincisine yönelik oldukça ağır bir karşı -eleştiride bulunuyor; daha da önemlisi, onda bulduğu kusurları ülkemiz için bir özgürlük sorunu olarak değerlendiriyor; Türkçeyi özleştirme çabalarını "içe kapalı milliyetçilik" anlamında suçluyor. Şöyle diyor bayan Cerrahoğlu: "Benim için büyük değer taşıyan beğenilerini teşvik edici mektuplarla dile getiren okurlar karşısında; son yazıma alerji (!) duyan okur da var.[iii] Sebep içinde geçen "yabancı sözcükler'..."

Okur kendisini şöyle eleştirmiş: "Yazınızın başında 'charm' sözcüğünü Türkçeye çevirmenin zorluğundan söz ettikten birkaç paragraf sonra, bir de 'rafinmanın böylesi!' demeniz tuz biber ekti. Allahaşkına, ne demek 'rafinman'? Türkçede var mı böyle bir sözcük? Sizin okuyucularınız kimler? Kime neyi anlatmak istiyorsunuz? Cumhuriyet okuyucuları arasında kaç kişi bilir bu sözcüğün anlamını? Türkçeyi sevin ki, kendinizi beğendiğiniz anlaşılsın! Türkçeye saygılı olun ki, kendinize saygınızın olduğu anlaşılsın!..' "

Alıntıya şunu ekliyor Cerrahoğlu: "Ülkün Tansel isimli okurum, 'yabancı sözcüklere' öyle takmış ki, 'içerikle' hiç ilgilenmemiş..."

Dil dersi

Bu konuda kendisine, dolayısıyla da tüm Cumhuriyet okurlarına bir güzel dil dersi veriyor: Ona göre "Türkçemiz, bazı alanlarda çok güçlü bir dil. / Akrabalık ilişkilerini tanımlamakta örneğin, 'rakipsiz'! Amca-dayı, teyze-hâlâ, enişte-bacanak... (...) 'Doğayı' anlatmakta da Türkçe gene sayısız olanaklara sahip. Bunun en güzel örneğine daha yeni tanık olduk. 'Kulturaustrausch' (Kültürel Değiş Tokuş) isimli bir Alman dergisi 'yakamoz'u, 'dünyanın en güzel sözcüğü' seçti. 'Yakamoz' dünya basınına, internet bloglarına girdi. (...) Ve sonunda bu söz, Türkçeyle ilgisi olmayan başka dillerin dağarcığına katıldı. Neden? Çünkü yakamoz, başka hiçbir dilde olmayan bir 'kavramı' anlatıyor. (...) / Aynı gücün karşılığını ne yazık ki, 'soyut kavramlar' ve 'düşünce dilinde' bulamıyoruz Türkçede. Bu da yapısal bir yetersizlikten değil, 'düşünce' önündeki ezeli ve ebedi engellerden kaynaklanıyor".

Onun gözünde, dünyada "en yakamozlu dil Türkçe", "en zengin kelime hazinesine sahip" dil de İngilizcedir. "Çünkü bir 'imparatorluk dili' olma özelliğini hiç yitirmemiş. Türkçe dahil; tüm dillerden dizi dizi 'yabancı kavram' almış ve de bunları 'kimlik' sorunu etmeksizin, 'İngilizceleştirmiş'..." Bu dili Türkçeyle karşılaştırırken de şöyle diyor: '"to think', 'to meditate', 'to ponder', 'to reflect'.. gibi düşüncenin farklı dozları ve boyutlarını dile getiren - düşünmekten başka -kavramların Türkçede karşılığı var mı? 'Tefekkür' derseniz... Bunu kim hatırlıyor?"

Buradan giderek, Türk dili ve Türk toplumu üstüne tanısını koyuyor: "Sorgulamasız 'içe kapanış', dile hizmet edemez. Türkçeye sevgi ve bağlılık, 'olmayan kavramlar' üzerinde de düşünmekten geçer./ Dilimizi, belli sözcükler etrafında dönerek zenginleştiremeyiz. Türkçenin asıl düşmanı; 'düşünmek için' ortaya atılan birkaç yabancı sözcük değil, kalıplaşmış ifadeleri kullanmaktır".

"'Olmayan kavramlar' üstünde düşünmek" önemli bir ruhsal - dilbilimsel tartışma konusudur: Dil bir göstergeler dizgesidir; kavram olmadan, onu anlatacak herhangi bir dil öğesi öngörülemez. Çağdaş dilbilimin kurucusu Ferdinand de Saussure'ün belirttiği gibi "Sözcüksel anlatımından soyutlanarak ele alındığında, düşüncemizin, ruhbilimsel açıdan, biçimlenmemiş, ayrımsız bir yığın olduğu görülür. Filozoflar da, dilbilimciler de göstergelerin yardımı olmadan iki kavramı açık seçik ve sürekli biçimde birbirinden ayırmamıza olanak bulunmadığı görüşünde her zaman birleşmişlerdir."[iv]

İlerde de değineceğim gibi, belirli bir göstergeleşme süreci geçirmemiş, ister yabancı, ister (yeni üretilmiş) öz Türkçe olsun, hiçbir sözcük bir dil öğesi olarak işlemez; ancak Türkçe biçimbilgisi ilkelerine göre kurulmuşsa, tasarlanan içeriğini belirli ölçüde ele verebilir. Ama onu işlevsel bir öğe olarak dile kazandıracak olan etken, toplumsal süreçtir.

Cerrahoğlu'nun dilbilimsel esin kaynağı Şükrü Haluk Akalın: "TDK Başkanı" diye andığı bay Akalın "Türk medyasının 'bin sözcük' kullandığını söylüyor [muş]. Bu bin sözcüğün yüzde 49'unu da 'yüz sözcük' oluşturuyormuş!"[v] (...) "Yeni kavramlarla aramıza duvar örmek yerine asıl buna tepki göstermeliyiz" diyor. Fırsat bu fırsattır diyerek, şimdiki (sözde) "Türk Dil Kurumu"nun[vi] bu sorunlarla ilgili bir yayınını da tanıtıyor: "Yeri gelmişken... TDK'nin bir 'Batı kökenli Kelimeler Sözlüğü'" bulunduğunu yazısına ekliyor.[vii]

Dillerin ayrılığı

Diller birbirlerine üç açıdan "yabancı"dır: Anlatım düzlemi’nde, içerik düzlemi’nde ve yazılı anlatım biçiminde. Çağdaş dil kuramı öncülerinden Louis Hjelmslev'in örnekleriyle bunu açıklamaya çalışalım. "Bilmiyorum" anlamında bir içeriği aktarmak için Dancada (Danimarka dilinde) jeg ved ikke, İngilizcede / do not know, Fransızcada je ne sais pas, Fincede en tiedâ, Eskimocada naluvara deniliyor[muş]. Dışardan bakışta bir dilden ötekine değişen şey, anlatımın biçimi düzleminde, çünkü her bir dilin anlatım düzlemi, biçim olarak da nicelik (sözcük ve anlambirim sayısı) olarak da değişiktir.

Bu açıdan ilk örnekle dördüncüyü karşılaştıralım: Dancada 'ben' anlamında jeg, 'biliyor' anlamında ved, sonra (o, onu, bu, bunu, vb.) anlamında det (nesne adılı), en sonunda da olumsuzluk öğesi ikke sözcükleri kullanılıyor. Fincede ise önce olumsuz (yok - ben[viii]) anlamında bir eylem, sonra da "bilmek" karşılığında bir kavram yer alıyor.

Öte yandan, dilden dile birbirinin karşılığı sanılan sözcüklerin kavram alanları da denkleşik değildir. Örneğin Galce gwyrdd sözcüğü Fransızca vert (yeşil) kavramının belirli bir kesimini karşılarken glas sözcüğü Fransızca bleu (mavi) kavramının tümünü, vert (yeşil) ile gris (gri) renklerinin belirli bölümlerini kapsar. Yani Galcede bir yerde yeşile, bir yerde griye çalan ve bir yerde mavileşen renk açılımını belirtmek için glas sözcüğünü kullandıklarında, o dili bilenlerin kafasından geçen renk, bizim düşündüğümüz mavi değildir yalnızca. Yine Galcede llwyd sözcüğü de bizim bildiğimiz gri'nin koyusundan koyu kahve ve karaya yönelen bir rengin karşılığıdır. Hjelmslev, bu iki dildeki renk açılımının kavramlaşma denkliğini şöyle özetliyor:[ix]

Dillerin yazılı anlatım biçimleri de birbiriyle uyumsuzdur. Yani aynı ses zincirini aktaran yazı uygulaması birbirine benzemez. Örneğin İtalyanların baracca sözcüğünü almışız ama, onu baraka biçiminde yazıyoruz; Fransızların chemin de fer'ni şimendifer, İngilizlerin mine'ını mayın olarak yazıyoruz, vb. Ayrıca bir dilde olan ses başka bir dilde olmayabilir: Örneğin Türk abecesindeki /ğ/ ve \ı\ harfleri gibi, gösterdikleri sesler de bildiğimiz başka dillerde yer almıyor.

Kaldı ki bir yabancı sözcüğü Türkçenin yazımına uydurmak onu Türkçeye kazandırmak anlamını taşımaz: Örneğin Fransızca raffinerie sözcüğünü rafineri biçiminde yazarak Türkçeye kazandırmışsak, aynı şeyi yine aynı dilin raffinement sözcüğü için yapamayız. Yani Türkçeleştirmek için onu rafinman biçiminde yazmak yetmez; çünkü birinci sözcüğün Türkçeleşmesi tarihsel - toplumsal bir sürecin ürünüdür ve dilimizde saymaca (konvansiyonel) bir değer kazanmıştır. Cerrahoğlu'nun okurunun tepkisi bu olaya karşıdır.

Aynı uyumsuzluk soyut kavramlar için de geçerli. Örneğin düşünce kavramı çok değişik sözcüklerle anlatılabilir. Bu temel kavrama yakın anlamda değişik sözcük dizileri üretmişiz: Düşünce - görüş - inanç - inanış - sanı -fikir, vb. gibi bir kavram ekseni yanında, bir de düşünce - tasa - kaygı - saplantı, vb. gibi bir başka eksen üretmişiz. Böyle bir kavramlar dizgesinin tıpatıp karşılığını başka dillerde bulamazsınız

"Yakamoz" ve maganda dili

Türkçe sözlükler yakamoz'u Yunanca ya da Rumca bir sözcük olarak belirtiyor, ancak ulaşabildiğim Yunanca sözlüklerde ve Yunanca bilenlerin belleğinde böyle bir sözcük yer almıyor.[x] Türkçe - Yunanca bir sözlük onu, "parıltı", "parlaklık" anlamına gelen OtocHpopıojıöç (fosforismos) sözcüğüyle tanımlamış. Ama ses biçimine bakılırsa yakamoz “Ben Türkçe değil, Yunancayım!" diye bağırıyor nerdeyse. Bu durumda en mantıklı varsayım, bu sözcüğün, "kayık sefası"na düşkün Osmanlı dönemi İstanbul Rumlarınca üretilmiş olmasıdır.

Burada yakamoz’un Türkçede kullanılmasına ya da Türkçe olmasına duygusal ya da ırkçı bir yaklaşımla karşı çıkmam kesinlikle söz konusu değil. Tam tersine, onu ben de çok seviyorum. Ama "yabancı sözcük - Türkçe sözcük" tartışması bağlamında, sanki öz Türkçeymiş gibi sunulması yanlış. Dilimizde kullanılan binlerce yabancı sözcükten biri de o olabilir. Yani "Türkçeye mal olmuş bir sözcük" demek başka şey, "Türkçe sözcük" demek başka şey. Nitekim "Türk Dil Kurumu Başkanı" olarak anılan Prof. Dr. Şükrü Haluk Akalın da yakamoz’un kökeninin Rumca olduğunu kabul ederek şunları söylüyor. "Biz bu kelimeyi Rumca'dan aldık. Türkçenin söz varlığına katılmış ve yeni anlamlar katılarak kullanılıyor. Rumca'da şu an kullanılıyor mu bilmiyorum. Biz bu kelimeyi Anadolu Rumlarından almışız. Türkçeleşmiş kelimedir. Her dilde başka dillerden katılmış kelimeler vardır. Başka anlamlarla dile yerleşebilir. Biz bunu daha işlek bir hale getirmişiz. Türkçenin malı olmuştur ve bizim için sevindiricidir."[xi] Böyle bir anlayışa sınırlı bir saygı duyulabilir. Gelişmiş Batı dillerinin sözlüklerinde de sözcüklerin kökeni açıkça belirtilir.

Ama dile yabancı sözcükler katmanın bütünüyle doğal ve olumlu bir kazanım gibi gösterilmesi doğru değil. Örneğin dilimizde birbirine yakın anlamda kullanılan eylem - aksiyon, etkinlik - aktivite gibi sözcüklerin birincileri Türkçe, ikincileri Fransızcadır. Sözcükler, çakıl taşları gibi tektürden ya da terkparça (monolitik) birer bütün değil, özgülendikleri dilin gerektirdiği yapısal niteliklerle uyumlu olarak biçimlenirler: Çünkü dil, hazır kavramlar kullanan bir araç değil, kendi kavramlarını kendisi üreten, yani kendine özgü kavramlama süreciyle işleyen etkin bir düzenektir. O nedenle bir dilde kullanılan en işlevsel öğeler o dilin kendi ilkelerine göre üretilmiş öğelerdir.

Bir de yabancı sözcükleri Türkçeleştirme ile yabancı sözcükleri daha da yabancılaştırma arasında bir ayrım yapmak gerekiyor. Örneğin, "dışa açılma" adına eylem yerine aksiyon kullanmayı seçen dil magandaları, hem aksiyon yerine action yazıyor, hem de onu ekşin diye söylüyor. Oysa İngilizcede kullanılan action, Türkçeye olduğu gibi o dile de Fransızcadan geçmiştir. Onlar Fransızca kökenli sözcüğe kendi söyleyiş biçimini uygulamışlar, biz Fransızlar gibi söylemişiz.[xii]

Osmanlıca saplantısı

Kendi yurdumuzda Türkçeyi bastırmaya ve yok saymaya yönelik bir yabancılaştırma çağı yaşıyoruz. Nilgün Cerrahoğlu da - umarım bilmeyerek - bunu yapanlara katılıyor ve bol bol yabancı sözcük alarak Türkçenin varsıllaşacağını savunuyor. Anlayışı şu: İngilizler, bir İmparatorluk dili olan İngilizcenin kavram zenginliğini korudular; oysa biz, bunu yapmak yerine, "Sorgulamasız bir içe kapanış'" anlamına gelen Türkçeyi özleştirme tutkusuna kaptırmışız kendimizi. Açıkça, "Biz de bir imparatorluk kurmuş ve Osmanlıca diye yabancı dil öğeleriyle varsıllaştırılmış bir dil geliştirmiştik[xiii]; onu korumalıydık" demekliğine getiriyor; oysa işin gerçeğinde, Türkçeyi koruyamadık.

Osmanlı döneminde, her alanda olduğu gibi dil yoluyla da yaratılmış, hiç değilse belli çevreleri büyülemiş güzelliklere karşı çıkılmayabilir. O nedenle kişisel olarak ben, kimi Osmanlı değerlerini özleyen duygulu ve duyarlı insanları hiç yadırgamam. Ama bir iki örnekten yola çıkılarak, Türkçenin yabancı sözcüklerle varsıllaşacağını öne sürmek, eğer Cumhuriyet devrimlerine bir karşıtlık söz konusu değilse, Cumhuriyet'le oluşan çağdaş kültürümüz, çağdaş yapıtlar veren dilimiz, varsıllaşan kavram ve imge dünyamız, vb. karşısındaki bu tutum duyarsızlık, ilgisizlik ya da bilgisizlikten başka bir anlam taşımaz. Türkiye'de bilimin ve sanatın ancak Cumhuriyet devrimleriyle birlikte dünyaya açıldığını ve ileri kültür toplumlarıyla yarışır duruma geldiğini görememenin başka hiçbir açıklaması olamaz. Aynı gelişme içinde, öz Türkçeyle şaşırtıcı yoğunlukta imgeler ve kavramlar yaratıp sergileyen bir Melih Cevdet Anday mı "içe kapalı" bir Türkçeyle oyalanıp durmuştur? Ben onun "Orta Yaşlı Kadın" başlıklı ve topu topu 8 dizelik küçük bir şiiri üstüne 30 sayfalık bir çözümleme yaptım; şiirin, yalnızca /düşünmek/ kavramını betimleyen imgelerle kurulmuş olduğunu gördüm, şaşırdım. Bir başka çalışmamda Nazım Hikmet'm "Onlar" başlıklı şiirinde gizliden gizliye yarattığı kavramları kullanarak yaptığı imgesel çizimlere büyülendim. Oysa birçokları o büyük ozanın ne ölçüde hain ya da ne ölçüde toplumcu olup olmadığını tartışıyordu. Yaşar Kemal, dünyada anlatım gücü en yüksek üç dilden biri olan Türkçede yapıtlar vermekle övündüğünü açıklamıştır birçok kez. Cumhuriyet gazetesini uzun yıllar yöneten ve ayakta tutan Nadir Nadi, en yüksek oranda öz Türkçeyle yazan ve bütün yapıtları ilgiyle ve sevilerek okunan bir aydınımız. Örnekler çoğaltılabilir. Devrim ilkelerine yeniden dönülür gibi olduğu 1960'lı ve 70'li yıllarda, dilimizin büyük oranda özleşmesiyle birlikte, Türkiye bilimde, yazında ve öteki sanat alanlarında çok büyük bir açılım göstermiştir.

Türk dil devrimi, Türkçenin, ulusal bağımsızlık temelinde ve böyle bir verimlilik içinde gelişmesi ve güçlenmesi için yapılmıştır. Batılıların kendileri açısından bu gerçeği yüzyıllar öncesinden görerek gerekeni yaptıklarını, diller tarihiyle az çok ilgilenmiş herkes bilir.

Ece Yakamoz

Gelelim "yakamoz" olayına: Eldeki bilgilere bakılırsa, bu sözcük, "haymatlos" benzeri bir şey, yani uyruğu yok. Yunanca kılığına girmiş, hangi dilden olduğu belli değil; soyu sopu bilinmiyor; anlatım biçimi gibi, içerik biçimi (tam olarak ne anlama geldiği) de açık değil: Kimileri dalgalanan suyun uyandırdığı ışık izlenimi olarak tanımlıyor onu; kimilerine göre bunu yapan bir deniz yaratığı. İnsanlar onu seviyor. Ama sıradan bir dil öğesi olarak değil, anlatımı ve içeriği devingen bir şiir olarak... Berlin'de onu dünyanın en güzel sözcüğü seçenlerin daha dilsel bir ölçüte dayandığını sanmam. Bir dünya ecesi olarak seçilmiş sanki. Ya da arkasından gidilen, ama bir türlü ulaşılamayan çok güzel bir hayat kadını gibi de düşünebilirsiniz Yakamoz’u. Bu sözcüğü, İstanbul Rumlarının ince duyarlılığına daha çok yakıştırdım, Yunan abecesine uydurarak rıotKajıoç'a dönüştürdüm ve bu yazıya başlık yaptım: Söylenişi gibi yazılışı da çarpıcı olmuyor mu böyle?

Nilgün Cerrahoğlu bence konuyu biraz çarpıtmış; "yakamoz" üstüne daha coşumlu bir yazı yazacağına, işi dil kuramına dökmüş ve devrim karşıtı ruhsal yapısını açığa vurmuş.

Bu bende gerçek bir düş kırıklığı yarattı.

[i] Arapça galebemden türemiş olan mütegalibe sözcüğü, yakın geçmişteki sol devrimcilerin dilinde büyük çoğunluğa zorla egemen olan ve yönlendiren sömürücü kesimi belirtmek için kullanılıyordu. Önceki yüzyıllarda geçerli olan doğrudan zorbalığın yerini günümüzde, kandırmaya ve yanıltmaya dayanan yaymaca (propaganda) takımı almıştır.

[ii] Onun anlayacağı bir sözcük kullanmak gerekirse, galiba burada sapmaca yerine ekar demem gerekecek; daha da rahat anlaması için Fransızca yazılışıyla, écart demeliyim belki de. Örneğin, "Şemsiyemi almalıyım, yağmur çünkü yağıyor" gibi bir tümcede, çünkü'nün olağan yeri dışında kullanılması bir écart'dır: ama bir dil yanlışı değil.

[iii] Burada olduğu gibi, anlaşılmaz öğelerle uzatılmış, insana içi boş gibi gelen dolambaçlı tümcelerine kafamı takmadan okumayı sürdürürüm.

[iv] Bkz. Genel Dilbilim Dersleri, 1, çeviren B. Vardar, TDK Yayınları, Ankara, 1976, s. 104.

[v] 1000 sözcüğün % 49'unun 100 sözcük ettiğini ben aritmetiksel olarak kavrayamadım. Bu da "kalıplaşmış" Türkçemizin yetersizliğinden kaynaklanıyor olmalı (!). Belki de kullanım sıklığı açısından bir oran söz konusu. Örneğin "1000 sözcük 100 dakikada kullanılıyorsa, bunların içinde en sık kullanılan 100 sözcük 49 dakika alıyor" denilmek istenmiştir.

[vi] Türk Dili Dergisi" nin ön kapağının iç yüzünde (altta) her sayıda anımsatıldığı gibi "Türk Dil Kurumu 12 Temmuz 1932'de kuruldu. Türk Dil Kurumu'nu 19 Ekim 1983'te kapattılar".

[vii] Kapatılan Türk Dil Kurumu’nun sayısız terim çalışmaları ve sözlükleri yanında, yabancı sözcüklere Türkçe karşılık arama çalışmaları boşunaymış demek! Ali Püsküllüoğlu’nun bu alanda yayımladığı ciltlerce yapıtlar da bir Cumhuriyet yazarının ilgisini çekememiş!

[viii] Şurası ilginç. Fincede olumsuzluk belirten dil öğesi, aynı zamanda bir eylem değeri taşıyor ki bilebildiğim hiçbir dilde böyle bir kavram bileşiği yok (M. Y.).

[ix] L. H., Prolégoménes a une théorie du langage (Dil bir kuramına giriş ilkeleri), Fransızca çeviri, Les Editions de Minuit, 1968-1971, Paris, ss. 69-71).

[x] Bu konuda beni aydınlatan klasik diller uzmanı değerli bilim insanı Doç. Dr. Recai Tekoğlu'ya teşekkür ediyorum.

[xi] Kaynak: http://blog.dergibi.com/2007/11/02/yakamoz-turkce-degiI-rumcaymis/ (10. 01. 2008).

[xii] Dilimize Fransızcadan geçmiş hemen bütün sözcükler Fransızların söyleyiş biçimiyle kullanılıyor. Bunun ayırdına varıldıkça, bu sözcükleri de İngilizceleştirme süreci yaşıyoruz bugün. Kimileyin de bilinçsiz bir ibretleştirmeyle (soysuzlaştırmayla) yapıyorlar bunu.

[xiii] Oysa İngilizler, kökenlerinden günümüze değin, tarihlerinin hiçbir döneminde, İngilizcenin özgün yapısı ve öğeleriyle gelişmesini bastıracak bir yabancılaşmaya izin vermemişlerdir. Belirli oranda yabancı öğeler bütün dillere girebilmiştir.

Kaynak: Türk Dili Dergisi

Eleştirinin Sınırları

2008-04-26T13:40:00.001+03:00

Mehmet Yalçın

Eleştiri kavramı:

Genel anlamında eleştiri somut ya da soyut her türlü nesnenin iyiliğini ya da kötülüğünü, doğruluğunu ya da yanlışlığını, vb. belirtmeye yönelik bir değerlendirme yöntemidir. Onu bütünüyle olumsuz anlama çekenler de oluyor. Kısacası beğenme konusu olabilecek her şey, bir eleştiri konusu da olabilir: İnsan, kadın, erkek, davranış, söz, sanat yapıtı, çiçek, bitki, yemek, dağ, kent, vb. Dil Derneği'nin son yayımladığı (2005) Türkçe Sözlük, birisi buna yakın anlamda genel, ikisi dar anlamda özel üç değişik eleştiri tanımı yapıyor: "1. Bir insanı, bir yapıtı, bir konuyu, doğru ve yanlış yanlarını bulup göstermek ereğiyle inceleme işi (...). 2. yaz. Bir yazın ya da sanat yapıtını her yönüyle inceleyip açıklamak, anlaşılmasını sağlamak ve değerlendirmek amacıyla yazılan yazı türü (...). 3. fel. Özellikle bilginin temellerini ve doğruluk durumunu inceleme, sınama, yargılama.[i]"

Belirli bir alanda anlaksal bir ürün olarak eleştiri, özünde kişisel yargı temeline dayanır. Yeterli bilgi birikimine ve değer yargısına güvenilen ya da bu açıdan kendisine güvenen birisinin bir sanat yapıtını ya da bir düşünce ürününü olumlu ve / ya da olumsuz yanlarıyla ölçmesi biçiminde gerçekleşir. Bu anlamda eleştiri ister istemez öznel bir nitelik taşır; ayrıca ölçütseldir, çünkü orada iyi ya da kötü niteliklerin neye dayandırıldığı belli belirsiz duyumsatılır ya da açıkça belirtilir. Bu anlamda en öznel eleştiri, eleştirmenin "yetkinliği"ni sorgulamasız ölçüt olarak içeren bir inceleme türüdür; buna karşılık, eleştirmenin kişisel yargısı dışında toplumca benimsenmiş ölçütlere dayanan eleştiriler, nesnelliğe yöneliktir. Nitekim Batı'da eleştiriyi çağdaş dil kuramları çerçevesinde nesnel bir inceleme yöntemi olarak geliştirmek isteyenler çıkmıştır. Ama daha da ileri giden ve her türlü nesnel inceleme yöntemine "eleştiri" diyenlerin tutumu söz götürür. Bu açıdan, nesnel çözümleme yöntemlerine dayandırılan incelemelerde "eleştiri" teriminin giderek daha az kullanıldığını da vurgulamalıyım.[ii]

Son çözümde eleştirinin en değişmez özelliği, iyi olanı kötü olandan ayırma ilkesine dayanmasıdır: Sözcük belki de ele[mek] kökünden türetilmiştir.[iii] Eski Yunancada krinein eylemi, "kesin olduğu varsayılan yargıda bulunmak" anlamında kullanılıyormuş, bundan türeyen kritikos (Lat. critikus) ve krisis (Lat. crisis) sözcükleri kimi çağdaş Batı dillerinde, örneğin Fransızcada, bizdeki sesleme biçimiyle kritik ve kriz biçimlerini almıştır.

Bu sözcüklerin kavramsal temelini oluşturan imgeler, eleştiri olgusunu açıklamayı kolaylaştıracaktır sanıyorum. Fr. critique, önce sıfat olarak, 'kriz içinde olan, kriz içeren anlamında' kullanılıyor; ad türündeki crise ise, temel anlamında 'iyi ile kötü'yü ayıran en son çizgi' biçiminde anlaşılabilir. Bu kavramlara dayanan söz konusu iki sözcük bedensel ya da ruhsal rahatsızlığın, siyasal ya da ekonomik durumun "felaket" sınırına geldiği son çizgiyi, yani "bıçak sırtı"nda bir durumu anlamlar. Burada bir kesinlik, bir son sınır kavramı söz konusu.

Ad olarak kullanıldığında Fr. critique sözcüğü de yine 'iyi ile kötü'yü ayıran en son çizgi' kavramına dayanır ve sanatsal, güzelduyusal ya da düşünsel olgulara uygulanır. Bizdeki eleştiri sözcüğünün karşılığı budur. Eleştirmen, iyi ile kötü, güzel ile çirkin ya da doğru ile yanlış arasındaki o en duyarlı çizgiyi saptayan ve ona göre "kesin" bir yargıda bulunan yetkin bir kişidir. Kimi eleştirmenler böyle bir kesinlemeden kaçınıyor görünseler de, tanımında böyle bir varsayım yatar. İşlemsel bir yönteme dayanmamasına karşın, onun yargılarına inanılıyor olması, böyle bir yetkinlik önyargısına dayanır…

Bence eleştiri ile çağdaş dil kuramlarının çözümleme yöntemlerini ayıran duyarlı çizgiyi burada aramak gerekiyor: Bir bilgiyi araştırma yönteminin temelinde sıkı ve çelişkisiz bağıntılar dizgesi içeren bir çözümlemeye ya da uslamlamaya başvuruluyorsa, uygulanan yöntem bir eleştiri değildir. Olumlu bir sonuca varması ya da varamaması bilimsel yaklaşımın bu niteliğini değiştirmez. Çünkü orada sonuçtan çok, tutulan yolun sağlıklı olması önemlidir. Kaldı ki çözümleyici bir yaklaşımın ereği, inceleme nesnesi üstüne bir değer yargısında bulunmak değil, o nesneyi yansız biçimde betimlemektir.

Eleştirinin işlevi:

Bilim-öncesi bir gelişim sürecinin ürünü olarak eleştiri, betimleyici çözümleme yöntemleri karşısında bir seçenek konusu yapılmamalı; bilimsel yöntemlerle yarışması da anlamsızdır. Burada eleştiriyi küçümsediğim sanılabilir. Hayır. Tam tersine eleştiri, insandaki ya da toplumdaki bir gereksinmeye yanıt veren etkinlik olarak işlevini sürdürecektir. O nedenle okur kitlesi çok daha geniştir ve bunun böyle olması doğaldır.

Eleştiri yoluyla ortaya konulan yargıların öznelliği ya da nesnelliği bir yana, güzelduyu ya da beğeni duyarlılığı üstüne yapılan her türlü eleştirel tartışma toplumsal bir aydınlanma etkinliğidir. Kaldı ki eleştiri ile bilimsel çözümleme yöntemlerinin birbiriyle türdeş olmaması; yeri geldikçe birbirine gönderme yapmalarını, birbirinden esinlenmelerini ve yararlanmalarını önlemez; çünkü burada, iki değişik deneyim biçiminin birbirini aydınlatması söz konusudur.

Dayanışma yerine, zaman zaman çatışmanın yaşanması, aslında yöntemler arasında değil, uğraş alanları ve konumları değişik kişiler arasında olmaktadır; kimileyin aynı konumdakiler de çatışmıyor değil. Kişilerin öne çıkarıldığı yerde de, ister istemez nesnellikten çok, öznellik baskın geliyor.

Sonuç : Sanatçıya özgürlük !

Burada söylenenlerden değişik sonuçlar çıkarılabilir. Ancak ben bir konuya değinerek bitireceğim yazıyı: Eleştiride değil mi ki bir nesne üstüne bit kişinin görüşü söz konusu, ister istemez konuya bakış açısı da raslantısaldır, değişebilir. Benim görebildiğim kadarıyla ülkemizde (belki de bütün toplumlarda) üreten ile eleştiren arasındaki etkileşim çoğu kez ya gereğinden çok olumlu ya da gereğinden çok olumsuz sonuç doğurabiliyor. Sanırım bundan en çok etkilenen de gençler oluyor. Birçokları, kendisine yönelik bir eleştirmen gözlemini tıpkı bir karne notu gibi beklemektedir. Kimileri de, olumsuz da olsa, bir eleştirmence adının anılmasını çok önemsiyor; çünkü böylece kendisi önemsenmiş ve adını duyurmuş oluyor.

Oysa sanatçı, önyargısız ve özgürce üretmelidir ürününü; bu özgürlüğün başlıca koşulu da üretim aşamasında başkalarının değer yargısını gözardı edebilmektir. Bir eleştirmenin ya da başka birilerinin ona yönelik eleştiri ya da gözlemleri, öylesine bir "fikir" verebilir, bir deneyim yaşatabilir kendisine, ama bir sanat yapıtının ne ölçüde üstün olduğunun sayısal bir ölçütü yoktur.

Sonuç olarak bir sanatçıyı yönlendiren, duraksatan ya da durduran bir işlevi olmadığı sürece, eleştiri yararlıdır, aydınlatıcıdır.

(*) Prof. Dr. Mehmet Yalçın, Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dekanı.

1 Koyu vurgular benimdir.

2 Seksenli (1982 - 1985 arası) yıllarda Adnan Benk yönetiminde çıkan "Çağdaş Eleştiri" dergisi, nesnellik eğilimi taşıyan bir yayındı ve çağdaş dil kuramlarına olabildikçe aykırı düşmeyecek yaklaşımlara yer veriyordu. "Yazı" sanatına ilişkin dil kuramlarında ülkemiz için önemli bir aydınlanma kaynağı oluşturmuştur.

3 Ne yazık ki gündelik kullanım sözlüklerimizde, olsa olsa bir sözcüğün hangi dilden geldiği belirtiliyor, ama üretim dayanağına, artsüremli (tarihsel) ya da eşsüremli (türevsel) kökenlerine değinilmiyor. Batılı sözlük yapımcıları bu tür verileri çok önemser. Çünkü bunlar, birer yan bilgi değil, dildeki kavramsal çağrışım ilişkilerini aydınlatan öğelerdir.

[i] Koyu vurgular benimdir.

[ii] Seksenli (1982 - 1985 arası) yıllarda Adnan Benk yönetiminde çıkan "Çağdaş Eleştiri" dergisi, nesnellik eğilimi taşıyan bir yayındı ve çağdaş dil kuramlarına olabildikçe aykırı düşmeyecek yaklaşımlara yer veriyordu. "Yazı" sanatına ilişkin dil kuramlarında ülkemiz için önemli bir aydınlanma kaynağı oluşturmuştur.

[iii] Ne yazık ki gündelik kullanım sözlüklerimizde, olsa olsa bir sözcüğün hangi dilden geldiği belirtiliyor, ama üretim dayanağına, artsüremli (tarihsel) ya da eşsüremli (türevsel) kökenlerine değinilmiyor. Batılı sözlük yapımcıları bu tür verileri çok önemser. Çünkü bunlar, birer yan bilgi değil, dildeki kavramsal çağrışım ilişkilerini aydınlatan öğelerdir.

Kaynak: Türk Dili Dergisi

küre - t - el arz, küre - i arz = yer yuvarlağı (yeryuvar)

2008-04-26T13:37:00.001+03:00

"küre'' ile "arz" Arapça sözcüklerdir.

Türkçeleri "yuvarlak" tır, "yer"dir.

Arap dilinde, bu iki sözcük ile ad tamlaması yaparak, "küre - t - el arz" demişler. Kimi eski yazarlarımız, bu Arapça sözcüklerle İran dili kuralına göre ad tamlaması yaparak "küre - i arz" da demiş.

Hiç kimse.

İnanılmaz bir aşağılık duygusu yüzünden

"Bizim de bir dilimiz var, bizim de dilimizin kuralları var!" dememiş!!!

Bu Arapça sözcükleri ve Arapça, Farsça tamalamaları kullanmış durmuşlar. Şairlerimiz, yazarlarımız, devlet adamlarımız... Yıllarca, yüzyıllarca...

Bu durumdan yakınanlar da çok olmuş.

Yakınanlardan biri de Tanzimat yazarı Ziya Paşa'dır. 1868'de "Hürriyet" gazetesinde yazdığı "Şiir ve İnşa" makalesinde, Divan şairlerini de eleştirirken şunları söylemiştir:

«Bizim şuarâ-yı eslâf edâ-yı nazm u ifâdede ve hayâlât ve ma'ânide Arap ve Acem'e mümkün mertebe taklide sa'y etmeyi maariften addetmişler ve acaba bizim mensûb olduğumuz milletin bir lisânı ve şiiri var mıdır ve bunu ıslâh kabil midir, asla burasını mülâhaza etmemişlerdir.» (Bizim önce gelen şairler anlatım ve nazım havasında imgelemlerde ve anlamda Arap ve Acem'e olanağı denli övkünmeve çalışmayı ustalıktan saymışlar ve acaba bizim ulusumuzun bir dili ve şiiri var mıdır ve bunu düzeltmek olanaklı mıdır, hiçbir biçimde burasını düşünmemişlerdir)

Böyle diyor Ziya Paşa...

Ve Necati'yi. Bâkî'yi, Nef’î'yi vb.ni kıyasıya eleştiriyor. Bunların yazdıklarının bizim olamayacağını söylüyor.

Ziya Paşa'dan esinlenerek bir gerçeğin altını çizelim. Bu övdüğümüz, göklere çıkardığınız şairlerimizin, Arap'a ve Acem'e çok aşırı öykünmeleri, (öykünmeden öte, olduğu gibi sözcükler almaları), dilimize büyük zararlar vermiştir. Dilimizi yüceltmemiştir, batırmıştır.

Efendim, neymiş, Arapça, Farsça sözcükleri kullanırsak daha güzel olurmuş!!!

Arap’tan, Acem’den durmadan sözcükler almanın güzel olduğunu sanarak dilimizi batırmışlardır.

Ayrıca soralım:

Yazarların, şairlerin anlayışında Arap'tan, Acem'den sözcükler alırsan güzel oluyor da niçin Türkçe kötü sayılıyor?

Türk ozanına, Türk yazarına bu aşağılık duygusunu kim, kimler aşılamıştır?

Olduğu gibi söyleyelim ki, şairlerimizin, ozanlarımızın bu sayrılıkları (Sayrılıktan başka ne ad verebiliriz? Hayınlık mı diyelim?) bugünlere değin gelmiştir. Bugün de Arapça sözcüklerin daha güzel olduğunu sananlar ve onları kullananlar var. Özellikle şairler, ozanlar arasında çok var.

Şiir yazmış genç ozan. Getiriyor, Türk Dili Dergisi'nde yayımlanmasını istiyor. Getirdiği şiiri okuyoruz. Bir dizesi şöyle, kendi yazımıyla gösterelim:

"muafak oldu yıldızlara varmaya"

Biz ona bir dilekte bulunuyoruz: «"muafak oldu" yerine Türkçe "başardı" yazalım; dize şöyle olsun: "başardı yıldızlara varmayı"» diyoruz. "Hayır, olmaz," diyor.

"Niçin?"

Bu "muafak" sözcüğü daha güzelmiş, onun için!

Biz onu yanıtlıyoruz.

"Muafak"ın Arapça ve ayrıca yanlış olduğunu, doğrusunu söylemek istiyorsa "muvaffak" demesi gerektiğini belirtiyoruz.

Gene de diretiyor. Kendisi şair imiş, güzel olanı bilirmiş... Bakıyoruz yüzüne o sözümona şairin; düşünüyoruz:

Kimler beyinlerini yıkadı bu gençlerin, yabancı dillerin döküntü sözcüklerine imrendirdi onları da Türkçeye hayınlık yaptırıyorlar?

Yazıklı genç ozanın yüzüne bakarak böyle düşünüyoruz.

Ziya Paşa'dan esinlenerek olduğu gibi söyleyelim şimdi:

Türk şairi, Türk diline hayınlık etmektedir.

Bilinçlenmemiz gerekiyor diye düşünüyoruz arkadaşlar!

Bâkî'nin Türk yazınının en büyük şairi olduğu öğretilir çocuklarımıza. Doğrudur. En büyük yapıtı da "KanuniMersiyesi"... "Kanuni Mersiyesi"nin ilk iki dizesi şudur:

"Ey pây-bend-i dâmgeh-i kayd-i nâm ü neng Tâkey hevâ-yi meşgale-i dehr-i bîdireng "

(Ey ad ve ün ilgisinin tuzağına yakalanmış insan,

bu değişken dönemle uğraşmak isteği ne zamana değin?)

İşte, Arapçaya aşırı imrenerek, onu güzel sanarak, dilimizi bu duruma düşürmüşüz, ne yazık ki!

Diyebilirsiniz ki, o çağ "ümmet" çağıydı, şeriatçılık çağıydı; ulusal duygu hiç kimsede yoktu.

Peki, bugünkü bilinçsizliğimiz, darmadağınıklığımız nereden eliyor?

Bâkî'den çok sonralara değin ozanlarda, yazarlarda, aydın geçinenlerde "dil bilinçsizliği" sürmüş gitmiştir. On dokuzuncu yüzyılın başlarında da aynı bilinçsizlik yoğun bir biçimde vardır.

Darülfünun müderrislerinde (üniversite öğretim üyelerinde) de yoğun biçimde görülür bu bilinçsizlik. Sözgelimi, Rıza Tevfik, Türk dilinin yetersiz sayılan dillerden olduğunu açık açık söylemiştir, hayınlık ölçüsüne varan bir acımasızlıkla.

Dilimiz aydınlarımızca batırılmışken son zamanlarda sanki daha çok batırmak için, bir de Arapça "küre" sözcüğünü attılar ortaya. Bu Arapça sözcüğü, gittikçe çoğaltarak kullanmaya başladılar.

Küre dediler, küresel, küreselleşmek, küresellik dediler. Bu sözcükten tamlama yaparak "küreselleşen dünya"yı da uydurdular.

Bugün, siyasal alanda battığımız gibi, bizi dil alanında da batırmak istiyorlar, sanki batışın dengeli olmasını sağlıyorlar.

En sonunda, Arapçadan bir de "yerküre" sözcüğünü uydurdular. Tanrı aşkına nedir bu "yerküre" sözcüğü?

"küre - t - el arz"ı, ya da "küre-i arz"ı Türkçemize uyarlama numarası mı bu???

Türkçe düşünmek, Türkçe yaratmak varken, ille de Arap diline mi gereksinim duyacağız, hep Arap diline mi bağımlı kalacağız???

Bugün devletin yönetimini ele geçirenler, yönetime ilk gelişlerinden beri, ulusal çıkarlarımız karşısında duyarsız davrandılar; hayınlık öcüsünde duyarsız davrandılar. Bu yüzden, yeryuvarın her yanından, özellikle AB'den ve ABD'den bize buyruk üzerine buyruk veriliyor. Biz de kuzu kuzu boyun eğiyoruz. Ses çıkaramıyoruz. Bu yüzden teröristler azdıkça azıyor. En önemli çıkarlarımız ayaklar altına alınıyor.

Türkiye Cumhuriyeti, hiçbir zaman bu duruma düşürülmemişti. Dil bilinçsizliği de, Türk Dil Kurumu kapatıldıktan sonra daha da yoğunlaşarak yaygınlaşarak sürüp

gidiyor... Yıllardan beri sürüp gidiyor.

*

Özellikle son zamanlarda, hangi gazete yazısını okumaya kalksak Arapça küre, küresel, küreselleşen dünya ve en son uydurulan yerküre Arapça sözcüklerini yazılara "alın lekesi" gibi, "alın lekeleri" gibi serpiştirilmiş olarak karşımıza çıkıyor. Türk Dil Kurumu kapatıldıktan sonra kim, kimler sokuyor bu alın lekelerini kullanım alanına şaşıyorum.

*

Anlaşılıyor ki Türkiye'de yeni bir kurtuluş savaşımına gereksinim var!

"Türk Dil Kurumu" ve "Düşmanlık Yasası"

2008-04-26T13:34:00.001+03:00

Ahmet Miskioğlu

Türk Dil Kurumu'nu 1983 yılında, "darbeci"ler, kapattılar. O darbeciler ki, -bugün kesinlikle anlaşılmıştır artık- 27 Mayıs ak devriminin öcünü alıyorlardı. Kurnazlığı hiç bilmeyen halkımız da iyi şeyler olacağını sanarak alkışlıyordu onları. Türk Dil Kurumu yok artık! Biz, Türk Dil Kurumu'nu yüreğimizde yaşatıyoruz. Yeni getirdikleri yasalara uygun olarak kurulan "Dil Derneği'nde, "Türk Dil Derneği"nde yaşatıyoruz.

Bu konuyu birçok kez yazdım. Artık yazmayayım diyordum. Ama olmadı işte. Televizyonda NTV'nin bir izlencesinde, kimsenin kimseyi konuşturmadığı, özellikle yöneticinin (Bayülgen miydi adı?), kendisi söyleyip kendisi güldüğü, herkesin sözünü kestiği bir izlencede Türk dilini, Türk Dil Kurumu'nu sözümona ele aldılar.

Yusuf Çotuksöken vardı. Hakkı Devrim, Şükrü Halûk Akalın ve iki kişi daha... Konuşmacı, söze başlayıp sürdürürken, sözünü toparlayacağı sırada, yönetici, atılıp sözünü kesiyordu. Bu yüzden, derli toplu bir konuşma dinlenemedi. Ya da konuşmacılar hazırlıksız gelmişlerdi. Hazırlıklı olsalardı sözlerini kestirmezlerdi diye düşünebiliriz belki, izlencenin koşullarını bilmiyorum. Ama görünüş hiç de güzel değildi. Konuşmalar süresince, aslında birçok TV izlencesinde olduğu gibi, kimse kimseyi dinlemiyordu.

Türk Dili Dergisi'nde yeniden kimi şeyleri açıklayayım diye düşündüm.

*

Kapatılan Türk Dil Kurumu'nun 500'den çok üyesinin geçen yirmi yıl içinde hepsinin öldüklerini mi sanıyorlar? Hepsi ölmemiştir, üyelerin çoğu yaşamaktadır. Yönetim kurulunun da üyelerinin çoğu yaşamaktadır. Onlar varken kimse kendini TDK başkanı sanmasın. Binleri kendisini sözümona TDK'ya başkan olarak atamaya kalkmış da olsa, ulusun vicdanında o hiçbir zaman TDK'nın başkanı olamaz. Çünkü özerk Türk Dil Kurumu'nda, "Genel Başkan", üyelerce seçilirdi; "atama işlemi" diye bir güldürü oyunu yoktu.

Bugün atanmış birileri varsa, sözümona başkan olarak atanmışsa:

«Ben, böyle "gasp" edilmiş kurumda çalışamam,» demeli kabul etmemeli. Yapabileceği en onurlu davranış budur.

Geçen zaman içinde kimi atananlar, utanmadan kendilerine "TDK'nın asli üyesi" demeye bile başlamışlardı. Utanmazlığın çok çeşitleri varıdır.

Şimdi Türk Dil Kurumu'nun yaşayan üyelerine, asıl üyelerine örnek vereyim. Şu yazıyı yazarken hemen anımsadığım adları belirteyim: Fazıl Hüsnü Dağlarca, Oktay Akbal, Tahsin Yücel, Şerafettin Turan, Sami Karaören, Aydın Koksal, Ahmet Kocaman, Bedia Akarsu, Kâmile İmer, Özer Soysal, Emin Özdemir...

Daha birçok ad var. işte Türk Dil Kurumu, bu bilim ve sanat adamlarının yönetimindeydi.

Türk Dil Kurumu, özerk, bağımsız, halka, halkın diline hizmet eden bir kuruluştu. Resmi bir kuruluş değildi. Atatürk'ün yasal olarak bıraktığı malvarlığıyla çalışıyor, hizmetler yapıyordu. Çok büyük saygınlıkları vardı. Bir yaptırım güçleri bulunmadığı halde, Türkiye çapında bir birlik sağlamışlardı.

Ne yaptı "darbeciler"; silahlı güçleriyle bu çalışmaları durdurdular, Türk Dil Kurumu'nu asıl iyelerinin ellerinden -sanki yurdumuzu işgal eden düşman bir güçtü onlar- aldılar ve kapattılar. Atatürk'ün kalıtın ı çiğneyerek kapattılar.

Yani evrensel yasaları çiğnediler. Yıl, 1983... Biz, bu olay karşısında "dehşet" içinde kaldık. En kutsal kurumumuza el atılıyordu. Kutsal dil, Arapça değildir, İngilizce değildir, Türkçedir bize göre.

Gerçekte, kapatılan Türk Dil Kurumu'nun asıl üyeleri, asıl "sahipleri", sayıları 500'ü aşan bağımsız üyelerle yukarıda bir bölüğünün adını saydığım yönetim kurulu üyeleridir. Ve onlar yaşıyorlar. Ölmediler. Onlar görevlerinden de "istifa" etmiş değillerdir. Onlar varken, onlar sağken "Ben Türk Dil Kurumu'nun başkanıyım" diyemez kimse. Diyecek olursa, onuru leke alır bize göre.

Türk Dil Kurumu'nun asıl üyeleri, gerçek üyeleri görevlerini sürdürüyorlardı. Başarı ile sürdürüyorlardı, "insan usu"na göre, insanın mantığına göre, yeryüzündeki her devletin yasalarına göre, asıl üyeler, asıl yönetim kurulu üyeleri onlardır. Bugün de, Türk Dil Kurumu'nun asıl "sahipleri" onlardır.

Bu sözümü, bu gerçeği, ışıklar içinde yatsın, Şükran Kurdakul uluslararası PEN Kulübü Türkiye Başkanı bulunduğu yıllarda PEN Kulübü adına düzenlediği Türk Dili Bayramı'nda da bağırarak söylemiştim, "gasp" etmenin çirkinliğini sergilemeye çalışmıştım. Çünkü o sıralarda Dolmabahçe'de Kurum'un sahiplen olduklarını sanan "gaspçı'ların kuklaları da toplanmıştı. Türk Dil Kurumu'nun "sahipleri" değillerdi ama, Atatürk'ün kalıtının yiyicileriydiler. Onlar bu hırsla toplanmışlardı, biz bunu biliyorduk.

Prof. Dr. İsmet Sungurbey de yasal durumu, evrensel yasayı derin hukuk bilgisiyle çok güzel açıklamıştı o gün. Demişti ki:

«Dünyanın her toplumunda bir adamın son isteği kutsal sayılır. Bu kutsal isteği de çiğnediler. Şimdi bu o kadar çok hukuk ilkesini birden yıkıyor ki, h ir taşla birçok kuşu devirir gibi. Bir kere, anayasamızda herkes mülk iye t ve miras hakkına sahiptir diye bir madde var. 'Bonn Anayasası 'ndan alınmış. Doğru unlunu, herkes mülkiyet güvencesine, miras güvencesine sahiptir.»

Sungurbey, uzun uzun açıkladı. Mülkiyet hakkının, miras hakkının nasıl çiğnendiğini anlattı.

Evrensel hukuka göre, durum, er ya da geç düzelecektir.

Bu, bilinmelidir. Haksız işlemi sürdürmekte olanlar anlamalıdırlar. Çok zaman geçmiş olduğunu düşünerek "yutturacaklarını" sanmamalıdırlar. Er ya da geç hak geri alınacaktır. Güldürü oyunu oynayarak Atatürk'ün kalıtı üzerine oturmuş olanlar, bilmelidir ki, evrensel hukuk, Prof. Dr. İsmet Sungurbey'in yorumladığı gibi er ya da geç yerine gelecektir.

*

NTV izlencesinde, Sayın Yusuf Çotuksöken, TDK'nın 1932 ile 1983 yılları arasındaki etkinliğinin bambaşka olduğunu söyledi ama, daha güçlü ve ısrarlı bir tonla vurgulamasını beklerdik. Her konuşmasında, her yazısında doyurucu açıklamalar yapmış, yapabilmiş olan sevgili arkadaşımız, bu kez TV izlencesinin olumsuz koşulları içinde kalmış oldu. Hepimize geçmiş olsun. Kendini TDK başkanı sanan sayın yazıklı Halûk Akalın da "Yasadır masadır, şöyledir böyledir" diyerek baskın çıkmaya çalıştı. Herkesin tepesi attı bu duruma.

Hangi yasa? Evrensel hukuka aykırı yasa mı olur?

Bu tür yasalara bugün ben, "düşmanlık yasası" diyorum.

Düşmanlık yasasına da en tipik örnek, İsviçre'nin çıkardığı soykırım yasasıdır. Bu yasaya dayanarak Prof. Dr. Yusuf Halacoğlu'nu Uluslararası Polis Örgütü aracılığıyla arıyorlarmış. Suçu ne? Yaptığı bilimsel açıklama... Ama, Halacoğlu'nun yanıtı çok güzel:

«Bilim adamlarının, arşivlerle söylediklerinden dolayı mahkûm edilmesi, ancak Ortaçağda olabilirdi.» diyor.

İşte böyle, Atatürk'ün "vasiyetini", Atatürk'ün mülkiyet hakkını çiğneyen bu TDK yasası da Türk aydınlarına uygulanmak istenen haksız, yanlış ve düşmanca düzenlenen soykırım yasaları gibi ''düşmanlık yasası"dır bizce.

Bir de, sayın yazıklı Halûk Akalın'a kaç kişi oldukları soruldu. O da "İki kişiyiz" diye yanıtladı.

Bize göre Sayın Akalın, iki kişilik ekibiyle TDK'nin değil "Dil Akademisinin başkanı olmalıdır; bulunduğu yeri beş yüz kişiden daha çok olan asıl sahiplerine bırakmalıdır. Kendisini oraya atayanlara, şöyle bir açıklama yapmalıdır:

«Benim onurum var, başkasının "gasp" edilmiş yerine oturamam.» demelidir.

Doğrusu, olduğu gibi söyleyeyim, ben 1983'ten beri "kerli ferli" adamların, buraya atandık diyerek, utanmadan başkalarının yerine gelip oturmalarına şaşmaktayım. Hele kimilerinin yine utanmadan:

"TDK'nın asli üyesiyim!" diyerek de kurum kurum kurulmalarına daha çok şaşmışımdır. Usuma sığdıramamışımdır.

Son olarak şu gerçeği de açıklamak gerekir:

"İstifa" etmediğine göre, -bütün hukukçuların söylediği gibi- Türk Dil Kurumu'nun başkanı Prof. Dr. Şerafettin Turan'dır. Gene "istifa" etmediğine göre, Türk Dil Kurumu'nun ikinci başkanı Prof. Dr. Bedia Akarsu' dur.

Beş yüz kişiden çok üye ve yönetim kurulu üyeleri onları seçmiştir. Evrensel hukuka göre bu, böyledir.

Bir başkası "Ben başkanım" demeye utanmalıdır.

Biz, düşmanlık hukuku değil, gerçek evrensel hukuk istiyoruz.

Küre mi?

2008-04-26T13:19:00.000+03:00

Küre, Kürre = Top, Yuvarlak, Toparlak

Ahmet Miskioğlu

"Küre" ya da "kürre", Arapça bir sözcüktür.

"Küre" ya da "kürre", "top" demektir; yani "küre"nin Türkçesi, "top"tur, "yuvarlak" tır "toparlak"tır.

Arap çocuğu, bizim "yuvarlak", "toparlak" dediğimiz, "top" dediğimiz şeye "küre" der.

"Toplar", "yuvarlaklar" için, yani sözcüğün çoğulu için Araplar "kürat" der. Bir gün aşağılık duygusu taşıyan birilerinin, "kürat" demeye başlayacağından da korkarım.

Bizim aydınımız, düşünürümüz, siyasa adamımız, yazarımız, gözbebeğimiz olan bütün sevdiklerimiz, ne ölçüde bilinçsizdir ki, göz göre göre başka bir ulusun döküntü verilerine kucak açar, kendini aşağılar gibi kucak açar da kendi değerini bırakır! Kendi değerli sözlerini bırakır da bizim için söylemesi bile çok güç olan başkalarının sözlerini kullanır. Nasıl olur bu?

Doğrusu insanımızın böyle kendini aşağılamasına şaşıyorum, ulusumuz adına üzülüyorum.

Yalnız dil alanında değil, her alanda böyleyiz.

Sanki kendi kendimizi aşağılamak görevi verilmiştir bize. Hepimiz kuzu kuzu görevimizi yerine getiriyoruz. Bize yaraşan aşağılanmaktır der gibi!

Siyasa alanına bakalım. Özellikle beş yıla yakın bir süreden beri ulusumuzun aşağılanmasının en yoğun dönemini yaşamadık mı siyasanın her alanında. Yurt yönetimini ele geçirip yönetim başına yerleşenler, bizi hem Amerika'da hem Avrupa'da aşağılanması gereken insanlar durumuna getirmediler mi?

Bileşik kaplarda olduğu gibi, toplum içinde, bir alanda oluşan durumlar, kendiliğinden her alana yayılıyormuş demek. Dil alanında da kendi kendimizi aşağılamalıymışız. Aydınımız hemen böyle görevleri yükleniyor, kuzu kuzu görevini yerine getiriyor.

"Küreselleşmek" ne demektir Tanrı aşkına!? Konuşurken, bir aydın arkadaşa sordum, bu sözcüğün son zamanlarda çok kullanılmaya başlandığını söyledim. Arkadaş, bilgiç bilgiç: "Bu sözcük 'globalleşmek' demektir" dedi.

İşte böyle...

Aydınlarımız, kendi değerlerini aşağılarken, bilinmeyeni, gene bilinmeyenle açıklamakta büyük başarı gösteriyorlar.

İlk “küreselleşmek” sözcüğünü kullanan, “evrenselleşmek” niçin dememiştir?

"Evren" sözcüğü Türkçe olduğu için mi dememiştir? Ya da başka bir Türkçe söz bulunamaz mıydı, toplumbilimle uğraşan büyük büyük insanlarımızca? (Haksızlık etmeyelim: Sayın Server Tanilli'nin, Sayın Emre Kongar'ın yazılarında "evrensel" sözcüğünün kullanıldığını görüyoruz her zaman. Başka bilinçli insanlarımız da vardır kuşkusuz.)

"Küre", Arapça olduğu gibi, "Global" da Fransızcadır. Tahsin Saraç'ın "Büyük Fransızca-Türkçe Sözlüklünde "Global" için "toptan, yuvarlak, toplam" açıklaması var.

Yani "küre" sözcüğü Arap sözlüğünde var, "global" sözcüğü de Latin kökenli dillerin sözlüklerinde var.

Ya bizim Türkçe sözlüklerde durum nasıl?

Bu da sorulur mu? Bizim Türkçe sözlüklerde her ikisi de var (!)

Paşa gönlümüz, başkalarının sözcüklerini sözlüğümüze doldurmayı ustalık saymış, uygarlık saymış, bilimsellik saymış.

Bütün dünya uluslarının sözcüklerini bizim sözlüğe dolduralım, sonra da övünelim, en büyük sözlük, bizim sözlüğümüzdür, diyelim: Olur mu böyle şey? Sömürge ekini (kültürü) başkadır, bağımsız ulus ekini başka!

Edebiyat Fakültesi'nde öğrenci olduğum yıllarda, İstanbul'da Merkez Öğrenci Yurdu'nda kalıyordum. Başka fakültelerde okuyan öğrenci arkadaşlarla söyleşirken, Türk ekininin çok varsıl bir ekin (kültür) olduğunu açıklamaya çalıştım onlara. Türkiye'de öğrenim görmeye gelmiş, bizim gibi, yurtta barınan, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi'nde okuyan bir Arap öğrenci arkadaş: "Açınız Türkçe sözlüğünüzü, bakınız, Arapça olmayan bir tek sözcüğünüz var mı? " diye sordu bize. Bizim ekinimizin, uygarlığımızın bulunmadığını, her şeyimizi Arap'tan, Arapçadan aldığımızı belirtmek istiyordu.

O yıllardaki kimi bağnazlar gibi, "Fethedilmiş sözcüklerdir onlar(!)" demedim doğal olarak. Birçok açıdan, doğruydu söylediği.

Bir türlü dilimiz varmıyor Türkçemizi, kendi dilimizi kullanmaya; dilimizde Türkçe karşılığı bulunsa da Arapçasını kullanmayı yeğliyor sözümona aydınlarımız, düşünürlerimiz, bilim adamlarımız! Hepimiz Arapçayı yeğliyoruz, başka uluslardan gelen yabancı sözcükleri yeğliyoruz!

Yani bir türlü yanaşmıyoruz, Türkçe "yuvarlak" demeye, "toparlak" demeye, "top" demeye... İlle "küre" diyeceğiz, "küresel" diyeceğiz, "küreselleşmek" diyeceğiz! Biz sömürgeleşmiş kafalı Türk insanları!

Bizim dilimiz, aydınlarımızın bilinçsiz tutumları yüzünden Arapçanın kölesidir, Fransızcanın kölesidir, İngilizcenin kölesidir... Bağımsız olarak "dilimizin onuru"nu korumaya bir türlü yanaşmıyoruz, yanaşamıyoruz.

Siyasal alanda da böyleyiz. Özellikle son beş yıla yakın bir süreden beri Amerika'nın kölesiyiz, Avrupa'nın kölesiyiz. Hem de borçlu köleleriz! Yönetimi ele geçirenler, bir yandan sürekli olarak ülkeyi borçlandırırken, öbür yandan da gene ülkenin değerlerini Avrupalılara, Amerikalılara satıp duruyorlar, "babalar gibi" satıp duruyorlar. Ne yazık ki, ülkenin başındakiler, sömürgecilerle el ele...

Ülkemizin başına geçenler, cumhuriyetimizi bölmek, batırmak, yok etmek görevini almışlar; kuzu kuzu bu görevi yerine getirecekler.

Yeni dönemde bu bilinçsiz tutumlara son vermek gerekiyor! Nasıl son vereceğiz bilinçsiz tutumlara? Son vermeyi düşünecek mi yeniden yönetimi ele geçirenler?

Kaç yıl önce, Sayın Sami Karaören, Türk Dili Dergisi'nde «Şu 'Diğer' Sözcüğü» adlı bir yazı yazmıştı. "diğer"in Türkçe olmadığını ama onun yerini tutacak sözcüklerimizin bulunduğunu açıklıyor Sami Karaören, bizi bilinçli olmaya çağırıyor.

O yazıdan bir bölümce alıyorum:

«Ne çok kullanıyor yazarlarımız şu 'diğer' sözcüğünü... Özellikle yazın dışındaki yazarlar. Bilim adamları, gazeteciler. Bu Farsça sözcüğün, belki de, Türkçe olduğunu sanıyorlar. Dilimizde öbür, öteki, başka sözcükleri varken, ne gereği var diğer (diğer) sözcüğünün kullanmanın. Hem de yerine göre çok kullanışlı sözcükler. Örneğin "biri başka diğeri başka" yerine "biri başka öbürü başka" ya da "...onu değil, diğerini" yerine "...onu değil ötekini"; "... bir diğer kişi" yerine "... bir başka kişi" dersek, Farsça yerine güzel dilimizin sözcüklerini kullanmış olmakla kalmıyor, anlatım inceliklerini getirmiş oluyoruz yazınımıza. Düşününüz, bir tek diğer sözcüğünün tutsağı olmaktan kurtarıyor bizi dilimiz, ayrı ayrı anlatım inceliğine, varsıllığına ulaştırıyor. Dil bilinci içindeki yazarlarımız "diğer taraftan " demiyor artık "öteyandan " diyor.»(*)[i]

"Diğer" sözcüğü gibi, kullanım sıklığı olan Arapça sözcüklerden biri de "kadar"dır, Arapça bir sözcüktür. Onun yerine kullanılmakta olan çok daha incelikli Türkçe sözcüklerimiz varken, arkadaşların "kadar"ı kullanmayı sürdürmeleri karşısında onları bilince, bilinç alanına çağırmak gerekiyor.

Örneğin, "kadar"ı kullanarak "Ne kadar duyarlı adam" diyeceğimize "Ne denli duyarlı adam" diyebiliriz, demeliyiz. "Eve kadar yürüyelim." yerine "Eve değin yürüyelim. " diyebiliriz. "Dünya kadar para kazandı" yerine "Dünya ölçüsünde para kazandı" diyebiliriz; "Filmi anlattılar görmüş kadar oldum" yerine "Filmi anlattılar, görmüş gibi oldum. " demeliyiz.

Görüldüğü gibi, çok daha incelikli durumlar varken kavramın Arapçasına takılıp kalmak ne anlama geliyor diye sormak geçiyor içimizden. Mutlaka yabancılaşmak mı gerekiyor. Kendi özünden ayrılmak mı gerekiyor. Hem siyasal alanda, hem yazınsal alanda hem de bilimsel alanda insanlarımızın bilinçli olmaları gerekiyor. Aymazlıktan kurtulmak gerekiyor. Doğrulmak, dirilmek gerekiyor. "Kadar" yerine bir değil birden çok sözcüğümüz var; hem de anlatıma daha bir varsıllık, daha bir incelik katıyor:

Anlam, azlık-çokluk içeriyorsa "kadar" yerine "denli" kullanılır. Bir örnek daha verelim

"İlhan, yaşı küçük ama, boyu Yavuz denli uzadı"

Anlam, yakınlık -uzaklık içeriyorsa, değin kullanılır. Örnek:

"Buradan eve değin yürüyeceğim." Değin sözcüğünün yerine kimi zaman yine Türkçe olan "dek" de kullanılıyor.

Bundan başka, Arapça "Kadar" sözcüğü yerini çok doğal olarak Türkçe olan "gibi" ve yine Türkçe olan "ölçüsünde" sözcükleri vardır. "kadar"ın bırakılması, anlatıma çok daha varsıl bir hava getirecektir.

60'lı yıllarda Türkçemizin yalınlaşması, güzelleşmesi, arılaşması doğru yoluna girmişti, "diğer" gibi, "kadar" gibi Arapça kökenli sözcüklerin yerine daha güzel olan ve yüzyıllardır kullanılan Türkçe sözcükler geçiyordu. 80'li yıllarda TDK kapatıldıktan sonra bir geriye dönüş başladı. "Nedir Tanrı aşkına "küreselleşmek"? Türkçesi yok mu bunun? Bu ölçüde, çok sayıda sanat adamımız, bilim adamımız, siyasa adamımız Türkçesini bulamıyorlar mı? Bir de "yerküre" diye bir sözcük çıkardılar ortaya! "yeryuvar" mı demek istiyorlar acaba? Tam Arapçası "küre-i arz" dır. Bunun yarısını Türkçe yarısını Arapça olarak kullanmak ne kazandırır Tanrı aşkına? Bizi gülünç duruma düşürmez mi?

Türkiye elden gidiyor arkadaşlar, siyasa adamları ülkeyi batırırken, dilimizi de birlikte batırıyorlar! Birtakım aydın geçinenler de onlara çanak tutuyor.

Kendi ulusunu aşağılayarak Avrupalılardan ödül alma yoluna girenler, dillerini arıtarak ödül almaya çalışsalar daha iyi olmaz mı?

Kaynak: www.turkdilidergisi.com

Yanlışlar

2008-04-26T13:08:00.000+03:00

"kendi" mi "kendisi" mi

"Kendini bıraktı, kendisini kaptırdı, kendisi istedi" vb. cümlelerde nerede 'kendi', nerede kendisi' sözcüğünü kullanacağını karıştıranlar olabilir.

Dönüşlü kişi adılı (şahıs zamiri) "kendi" sözcüğünün birinci ve ikinci tekil (ve çoğul) çekimlerinde yaşamadığımız tereddüt, üçüncü tekil kişi çekiminde karşımıza çıkar. Doğrusu "kendi" midir, "kendisi" mi? Birinci kişi çekimi "kendi-m", ikinci kişi çekimi "kendi-n" olurken sözcüğün aldığı iyelik ekini, üçüncü kişi çekimine girerken de alması; yani çekimin "kendi-si" olması gerekir. Ancak "kendi" sözcüğünün sonundaki, aslında ek olmayan, "i"nin iyelik eki sanılması, "kendisi" yerine "kendi" kullanımını yaygınlaştırmıştır.

"Kendi" sözcüğü, kişi anlamı taşımadığı durumlarda (sözgelimi "kendi başına, kendi derdine düşmek, kendi gelen" gibi deyimlerde) eksiz kullanılır; üçüncü kişi anlamı taşıdığında iyelik eki alır. Yani, "kendisi istedi" mi, "kendi istedi" mi demenin doğru olacağı yolunda tereddüt yaşandığında birinci ve ikinci kişi çekimleri düşünülebilir. Birinci kişi için "Kendi-m istedim", ikinci kişi için söz konusu ise "Kendi-n istedin" deniyorsa üçüncü kişi için de "Kendi-si istedi" denmesi gerektiği sonucuna varılabilir.

Kaynak: Feyza Hepçilingirler, Türkçe Günlükleri; Cumhuriyet, Kitap

güzel erkek

“Güzel” sözcüğü nitelendirme sıfatı olarak kadın, kız ve çocuklar için kullanılır. Erkek için “yakışıklı” sözcüğü daha doğrudur. Bu yanlış kullanım “kadınsı bir güzelliği olan erkek” anlamını doğurur.

korkunç güzel

“Çok güzel, olağanüstü güzel, fevkalâde güzel, nefes kesecek kadar güzel, harikulâde güzel” gibi söyleyişler varken “korkunç güzel” demek doğru değildir.

hayret bir şey

“Hayret” sözcüğü Türkçede ya ünlem olarak ya da “hayret etmek” şeklinde bir birleşik sözcük olarak kullanılır. Bu nedenle “hayret edilecek bir şey” demek daha doğrudur.

Saat 05.00 gibi gelirim.

“Gibi” sözcüğü bir benzetme edatıdır. Benzetme edatları, bir şeyin bir başka şeye benzetilmesi sırasında anlatımı tamamlayıcı bir görevle kullanılırlar. “Saat beşte, beşe doğru, beş civarında, beş sularında” gibi seçenekler varken “beş gibi” kullanılışı uygun değildir.

yakinen tanımak

yakin = (Arapça) sağlam bilgi, iyi, kat’i olarak bilme

Dolayısıyla “yakinen tanımak” yerine “yakından tanımak” demek gerekir.

istihbarat almak

“İstihbarat”, “haber ve bilgi alma, duyma” anlamlarına gelen “istihbar” sözcüğünün çoğuludur. Dolayısıyla “istihbarat” zaten haber alma anlamını taşıdığı için “istihbarat almak” yanlış bir kullanımdır.

görmemezlikten gelmek

Konuşma veya yazı dilinde sık sık karşılaşılan hatalardan biri de iki olumsuzluk ekinin üst üste getirildiği –mAmAzlIktAn gelmek yapısıdır.

Ekte iki olumsuzluk eki bulunmaktadır. “Görmemezlikten gelmek” örneğinde, gör- eyleminin me- eki ile olumsuz çatısı kurulmuş; ardından bu olumsuz çatının üstüne olumsuz sıfat fiil eki –mez ve isimden isim yapma eki –lik getirilmiştir. Dil bilimde ek yığılması olarak tanımlanan bu ifadenin yerine, -mazlıktan / -mezlikten gelmek yapısının kullanılması uygun olacaktır.

tayin olmak

“Atama” anlamındaki “tayin”, ancak “etmek, edilmek, olunmak” yardımcı fiilleriyle veya “tayin-i çıkmak” yapısıyla kullanılabilir.

Aynı şekilde, iptal olmak, kaydolmak, keşfolmak, tahrip olmak vb. birleşik eylemlerin uygun kullanılışı iptal olunmak, kaydolunmak, tahrip edilmek vb. dir.

yazılı metin

Metin, zaten yazılı olduğundan ilk sözcük gereksizdir.

bedbaht

Nutuk’ta geçen sözcük “fenalık, kötülük isteyen” anlamlarına gelen “bedhah”tır. Ancak zaman zaman Nutuk okunurken “bahtsız, kötü bahtlı” anlamlarına gelen “bedbaht” sözcüğü kullanılmaktadır.

delâlet

Nutuk’ta geçen sözcük “doğru yoldan sapma” anlamına gelen “dalâlet”tir. Ancak zaman zaman Nutuk okunurken “yol gösterme, kılavuzluk” anlamlarına gelen “delâlet” sözcüğü kullanılmaktadır.

fen ve sosyal bilimler

Yapıca farklı iki tamlamayı bu şekilde birleştirmek, bir anlatım bozukluğudur.

değişik versiyon

Fransızcadan dilimize giren versiyon ‘değişik biçim’ anlamındadır. Doğal olarak ‘değişik’ sözcüğüne gerek yoktur. Ayrıca ‘versiyon’ için ‘sürüm’ sözcüğü önerilmiştir. Türkçesi Varken Yabanı, Yabancısı Niye?

deniz sahili

‘Kıyı, yaka, yalı’ anlamındaki ‘sahil ’sözcüğü, denize değil; kara parçasına, örneğin adaya ait olmalıdır: ada sahili gibi.

fikrini kanıtlamak

Fikir (düşünce), ‘edinilir, danışılır, verilir, yorulur, çelinir, kabul edilir’; ancak kanıtlanmaz.

“Hayat kısa, sanat uzundur.”

Eski bir Yunan düşünürüne ait vecizenin çevirisinin doğru Türkçe olduğunu söylemek oldukça zor. Kısacası, sanatın uzunu, kısası olmaz. Bir dildeki anlamca uyumlu öğeleri bir başka dile anlam ve anlam ve üslûp kaybı olmadan aktarmak gerektiğinde, buna benzer sorunlar ortaya çıkabilir.

râkip

Bu sözcükteki /a/ ünlüsünün özellikle sporseverlerce yanlış telâffuz edildiği görülüyor. “râkip” şekliyle eski dilde ‘binen, binici’ anlamına gelir. “Herhangi bir işte, bir yarışta, birini geçmeye çalışan, aynı şeyi elde etmeye çalışan kimse” anlamına gelen sözcük, kısa /a/ ile söylenmelidir.

süre / süreç

Sesçe benzeşen bu sözcükler doğru anlamlarıyla kullanılmadığı takdirde anlatımdaki ince ayrımlar da ortadan kalkacaktır. Türkçe Sözlük’te “süre”, ‘zaman parçası, zaman aralığı, zaman bölümü, müddet’ anlamındadır. “Süreç” ise ‘aralarında birlik olan veya belli bir düzen içinde tekrarlanan, ilerleyen, gelişen olay veya hareketler dizisi’ olarak tanımlanmaktadır.

direk

Türkçe “dire-” ‘bir şeyi dikine koymak, dikmek’ eyleminden türetilen “direk” ile, İngilizce “direct”ten dilimize geçen “direkt = doğruca, duraksız, doğrudan” sözcüğünün zaman zaman karıştırıldığı görülmektedir.

nüans farkı

Özellikle, yabancı dillerden yapılan alıntılar, anlamları tam olarak bilinemediği takdirde yanlış kullanılmaktadır. Fransızca “nuance” sözcüğü mecazen “fark, ayırtı” anlamındadır. Doğal olarak “nüans farkı” ifadesi hatalıdır.

güzergâh üzerinde

“Geçilen, geçilecek yer, yol” anlamındaki Farsça kökenli “güzergâh”tan sonra “üzerinde” sözünü getirmek yanlıştır. Çünkü sözcüğün köküne (güzer = geçme, geçiş) gelen “-gâh” yer veya zaman bildiren bir ektir.

kontrolsuz

Ünlü uyumlarına uymayan yabancı sözcüklerde son hecenin art/ön oluşuna göre art veya ön ünlü ek gelir (televizyon-lar, bone-ler). Ancak bazı yabancı kökenli sözcükler, ait oldukları dilin kimi ses özelliklerinden dolayı bu kuralın dışında kalır. Bandrol, kontrol, mol, bol (içki), parabol, sol (nota) vb. örneklerdeki palatal /l/ sesi ön sıradan (ince) söylenir. Dolayısıyla bu sözcüklere ön ünlülü ekler getirilir (bandrol-ü, kontrol-süz, mol-den, bol-ü, parabol-den, sol-e vb.)

mütehassıs – mütehassis

“Husus” kökünden gelen “mütehassıs”, ‘ihtisası olan, bir işin bir şubesini çok iyi bilen, uzman’; “hiss” kökünden gelen “mütehassis” ise ‘hislenen, duygulanan’ anlamındadır. Bu farka dikkat edilmesi gerekir.

geçerlik, güvenirlik mi; geçerlilik, güvenirlilik mi?

Türkçe Sözlük (TDK, 1998)’te

geçerlik = 1. Yürürlükte olma, değerini sürdürme, revaç: Bu para geçerlikten kaldırıldı. 2. Sürümü olma durumu: Bu malın geçerliği kalmadı.

geçerlilik = 1. Geçerli olma durumu, geçerlik 2. Fel. Bir kavramın, bir yargının mantık veya anlamı ve değeri bakımından onaylanabilir olması

güvenirlik = Güvenilme durumu, güvenilir olma durumu

güvenilirlik = Güvenilir olma durumu

Bu açıklamalara göre bu sözcükler arasında “geçerlilik”in Felsefe’de ayrı bir anlamı olması dışında bir fark yoktur. “Yeterlik” ve “yeterlilik” çiftinde ise anlam yükü birincidedir. Yeterlilik yalnızca ‘yeterli olma’ durumudur.

atıyorum

Son dönemlerde sıkça yapılan bir yanlış. Türkçede “atmak” sözcüğü argo’da ‘bilmeden, kestirerek söylemek’ anlamındadır. Burada iki yanlış görülüyor: İlki, argo sözcük kullanmak, ikincisi bilmeden konuşmak. Hâlbuki kastedilen yalnızca örneğin demek.

akıbetin sonu

“akıbet”, “son, kötü son” demek olduğundan bu iki sözcük yan yana kullanılmamalıdır. Yani “Bu akıbetin sonu ne olacak?” demek yerine “Bunun sonu ne olacak?” demek gerekir.

Türk sanayisi

Türkçemizdeki kimi Arapça kökenli sözcüklere ekleri kullanımında tutarsızlıkların olduğu görülüyor. ile < mevzie/mevzii; mevkie/mevkii; sanayie/sanayi…> şekillerinden hangisi doğru acaba?

Türkçede ünsüzle biten sözcüklere /-l/ iyelik ve alofonları; ünlü ile bitenlere ise /-sı/ iyelik eki getirilmektedir. örnekleri kaynak dilde, Türkçemizde bulunmayan bir ünsüzle (ayın) bitmektedir. Türk fonetiğinde yeri olmayan bu ses düştüğünden dolayı ünlüyle bittiği düşünülen bu sözcüklere /-sı/, /-si/ iyelik ekleri getirilmektedir. (Belki de Türkçenin ses yapısına uymuş olan bu şekilleri tercih edilmesi gerekirdi.) Ancak İmlâ Kılavuzu’nda şekilleri tercih edilen bu tür sözlerin asıllarına sadık kalınarak ünsüzle bittiği düşünülmüş ve doğal olarak savunma sanayii, düşman mevzii, gazete bayii… yazılması ve söylenmesi gerektiği belirtilmiştir.

öğretmenlik sertifikasına haiz olan

Haiz olmak, geçişli yani nesne isteyen birleşik eylemdir. <…-(y)a/-(y)e haiz olma> şeklinde yakla<şma< durumu eki (e durumu) ile kullanılması yanlıştır. Doğrusu <öğretmenlik sertifikasıNI haiz olan>dır.

düğün törenine teşrif etmenizi

<Şeref> kökünden türeyen ve <şereflendirmek, onurlandırmak> anlamlarını taşıyan teşrif adı veya teşrif etmek eylemi, aynı şekilde nesne almak zorundadır. (Nitekim aynı yapıdaki tebrik, takdir, tenkit,tehcir vb. yükleme durumu eki istemektedir.) Doğal olarak doğru şekil dir. Ancak uzun bir süredir bu
yanlış kullanım yaygınlaşarak doğru durumuna gelmiştir.

en çok satan

En çok satan gazete, en çok satan dergi…… gibi etken geçişli bir eylem nasıl olurda anlamı taşıyabilir?Buradaki gazete veya dergi isimlerinin yayından çok, kurum adı olduğu düşünüldüğü takdirde zorlamada olsa bir anlam ortaya çıkabilir. Her şeye karşın eyleminin bu yeni anlamının, bir olduğu düşünülebilir. İngilizcede eylemini hem satmak hem de satılmak anlamlarını taşıması, bizdeki bu kullanımın da İngilizceden alınma olduğunun bir kanıtı sayılabilir.

İngilizce dilini bilen eleman aranıyor

Gazete ve dergilerde sık sık görülen ilânlardan biri bu. Dil ile ilgili ilânlardaki böylesi bir “fahiş” hata düşündürücüdür. Türkçede, -ca /-ce eşitlik durumu eki, ulus adlarına eklenerek o ulusun dilini ifade eden adlar yapar. İngilizce, Almanca vd. , İngiliz ve Alman uluslarının konuştuğu/yazdığı dili belirtir. Etnik adlara getirilen –ca / -ce ekleri dil adlarını oluşturur. Bir başka şekilde, İngiliz dili, Alman dili ifadeleri de kullanılabilir. İngilizce dili, Almanca dili doğru kullanım örnekleri değildir.

ŞOV mu, SHOW mu?

Harf devriminden önce yazım kurallarının en önemlilerinden biri de Arapça ve Farsçadan dilimize giren sözcüklerin orijinal yazılışlarının korunması idi. Örneğin Osmanlıcada , , yazılışları sırasıyla, , , şeklinde okunurdu. Yabancı kökenli bu tür sözcüklerin yazılışını Türkçeye uydurmak ise, çok büyük bir yanlış olarak kabul edilirdi.Lâtin asıllı Türk alfabesinin kabulünden sonra sözcüklerin söylendiği gibi yazılması veya yazıldığı gibi okunması imlâmızın temel ilkeleri arsında yer almıştır. , İngilizce, , Türkçedir; , Fransızca, , Türkçedir.

Öte yandan toplumun eğitim düzeyinin yükselmesi, yabancı dil öğreniminin yaygınlaşması, ister istemez Türkçenin söz varlığının yanı sıra yazımını da etkilemektedir. Özellikle teknik sözcükler Türkçeye kaynak dildeki yazılışlarıyla girmekte ve yerleşmektedir. by-pass, hi-tec, know-how, show, TV guide, video vd. pek çok örnek, yazımdaki birliği ortadan kaldırmaktadır. Büyük bir bölümü Türkçe Sözlük ’te dahi yer almayan bu sözcüklerin İmlâ Kılavuzu’ndaki yazımlarında da tam bir kural veya tutarlılık yoktur. Örneğin İngilizce sözcüğü <şov> şeklindeyken yine İngilizce ın yazılış değiştirilmemiştir.Yabancı sözcüklerin orijinal imlâlarıyla yazılması, dilimizin sescil yazım geleneğine aykırıdır. Bu tutum, yabancı sözcüklerin dilimize girişini de kolaylaştıracaktır.

Sayıların Yazımı

Ülkeler arasında sayıların yazımıyla ilgili iki yol vardır:

Ondalık imi olarak ‘nokta’, ayırma imi olarak ‘virgül’ kullanan ülkeler: Britanya ve ABD

Ondalık imi olarak ‘virgül’, ayırma imi olarak ‘nokta’ kullanan ülkeler: Britanya ve ABD dışında kalan ülkelerin tümü.

Türkiye hariç. Çünkü Türkiye’nin ne yaptığı belli değil. Düne kadar ondalık basamakları virgülle ayırıyorduk; bugün bu konuda da Amerikanlaştık. Oysa yerimiz ve tutumumuz belirgin olmalı. Sayın Güney Gönenç’in de dediği gibi, 13 YTL + 25 Ykr, 13,25 YTL, yani virgüllü; pi sayısı: 3,1416 diye (virgüllü) yazılmalıdır. Eğer gerekiyorsa sayıların okuma basamakları arasında nokta kullanılabilir; bu basamaklar arada boşluk bırakılarak da yazılabilir. Türkiye’nin nüfusu 61.253.546 diye yazılabileceği gibi, arada boşluk bırakarak 61 253 546 biçiminde de yazılabilir.

Aynı şekilde depremle ilgili büyüklük, şiddet sayıları 7.2 ya da 5.3 gibi değil, 7,2 ve 5,3 biçiminde yazılmalıdır. Bu konudaki başıboşluğa kesinlikle son verilmelidir.

Feyza Hepçilingirler, Yıldızların Suya Döküldüğü

teşekkür ediyorum

“Hadi et bakalım, bekliyorum.” demek geliyor insanın içinden değil mi? Teşekkür etmeden teşekkür etmiş gibi olunmuyor mu bu kullanımla?

Şimdiki zaman kipi, çok geniş kullanım alanlarına sahiptir diye, öteki kipler yerine sürekli onu kullanmak öteki kiplerin kullanım alanlarını daraltır. Türkçeyi tek kip kullanan, ilkel bir dil haline getirmek istemiyorsak buna da dikkat etmeliyiz.

“Teşekkür ederim” yerine “Teşekkür ettim.” diyenlere de var. Bunlara da, “Ne zaman? Hiç duymamışım.” demek geliyor içimden.

Feyza Hepçilingirler, Yıldızların Suya Döküldüğü

sağ kurtarılmak

“Boğaz Köprüsü’nden atlayan genç, bir balıkçı teknesi tarafından sağ kurtarıldı.” Kurtarılmak sözcüğü “sağ, canlı” anlamını da barındırdığı için bu cümledeki “sağ” sözcüğü gereksizdir. Bu bağlamda ölü olan biri sağ olarak kurtarılamaz, ancak ölü olarak bulunabilir.

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

kuraklık / kuruma

“Beyşehir Gölü de kuraklık tehlikesiyle karşı karşıya.” tümcesindeki “kuraklık” sözcüğü yanlış anlamda kullanılmıştır. Çünkü “kuraklık” sözcüğü araziler, toprak parçaları ve bölgeler için kullanılır. Su birikintileri için “kuruma” sözcüğü kullanılmalıdır. “Beyşehir Gölü de kuruma tehlikesiyle karşı karşıya.”

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

tarif etmek

“Kendimi insanlara yazar olarak tarif etmiyorum.” Yemek tarif edilir, bilinmeyen bir yer tarif edilir; ancak bir insanın kişiliği tarif edilmez. Bunun yerine “tanıtmak” sözcüğü kullanılmalıdır. “Kendimi insanlara yazar olarak tanıtıyorum.”

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

maruz kalmak

“Böyle iltifatlara maruz kalmak beni çok mutlu ediyor.” “Maruz kalmak” sözü, olumsuz durumlar için kullanılır. Güzel bir duruma hiçbir zaman maruz kalınmaz. “Böyle iltifatlar duymak beni çok mutlu ediyor.”

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

mücadele oynamak

“Ünlü boksör arka arkaya oynadığı 108 mücadelede birçok madalya alır.” Burada “oynadığı” sözcüğü yanlış anlamda kullanılmıştır. Çünkü “mücadele oynamak” diye bir kullanım yoktur. “Mücadele” sözcüğü “yapmak” ya da “etmek” sözcükleriyle birlikte kullanılır.

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

manavcılık

“-cı” eki meslek ismi türeten bir ektir. “Bakırcı, saatçi, gümüşçü, demirci...” örneklerinde olduğu gibi meslek adı türetir. “Manav” sözcüğü zaten bir meslek adı olduğu için bu sözcüğe “-cı” ekini getirmeye gerek yoktur.

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

kötü bir kâbus

“Kâbus” zaten “kötü rüya” anlamına geldiği için “kötü” ve “kabus” sözcüklerini bir arada kullanmaya gerek yoktur.

Alper Bayındır / Uzun Lafın Türkçesi

Kaynak: www.turkcetopluluklari.net

Meslek İsimleri

2008-04-23T00:53:00.000+03:00

RYD sektörde İngilizce kullanılan terimlerin yerine Türkçelerinin kullanılması konusunda ısrarlıdır. Aşağıda Türkçe meslek isimleri bulunmaktadır. Tüm ajansların Türkçeye verdikleri önemi, öncelikle ajans içindeki meslek isimlerini Türkçe kullanarak göstereceklerini umuyoruz. Türkçe tam karşılığı olmayan terimlerin ise Türkçe kurallarına uygun olarak Türkçeleştirilmiş şekillerini kullanmalarını rica ediyoruz.

Bazı ajans çalışanları ise bilinçli olarak yabancı sözcükleri kullanmaktadırlar. Bunun tamamen kendini küçük görme gibi bir durumdan kaynakladığı bilimsel çalışmalarla kanıtlanmıştır. Türkçe kimsenin utanacağı bir dil değildir.

Kullanmayınız:
Bu terimleri yabancılar için ayrıca karvizit bastıracaksanız orada kullanın. Ayrıca Türkçe gazetelere eleman duyuruları verirken lütfen bunları kullanmayın. Bunları kullanınca ajansın yapısı değişmiyor.

Director
Direktör
Junior
Senior
Account
Executive
CEO
CFO
Reception
Department
Office Boy
Ofisboy
Grouphead
Copy Writer
Art Director
Art Direktör
Creative Director
Kreatif Direktör
Designer
Graphic Designer

Kullanınız:
Tüm yabancı terimlerin ya tam Türkçe karşılığı var ya da Türkçeleştirilmiş şekilleri. Lütfen tüm çalışmalarınızda bunları kullanınız. Yapılan en önemli hatalardan biri de Copy Writer teriminin Metin Yazarı olarak çevrilmesidir. Türkçede tam karşılığı Reklam Yazarıdır. Bu şekilde kullanılması mesleki açıdan önemlidir.

Ajans Başkanı

Ajans Eş Başkanı

Yaratıcı Grup Başkanı

Yaratıcı Yönetmen

Grup Yaratıcı Yönetmeni

Reklam Yazarı

Reklam Sanat Yönetmeni

Grafik Tasarımcı

Grafiker

Grafik Uygulamacı

Müşteri Temsilcisi

Marka Temsilcisi

Marka Sorumlusu

Müşteri İlişkileri Yönetmeni

Marka Yönetmeni

Sekreter

Karşılama Görevlisi

İdari Görevli

Fotoğrafçı

Araştırmacı

Stratejik Planlamacı

Medya Planlamacı

RYD TÜRKÇE ÇALIŞMA KURULU

2008-04-22T10:29:00.000+03:00

Reklam Yaratıcıları Derneği'nin Türkçe çalışmaları, Türkçe Çalışma Kurulu tarafından yürütülmektedir. RYD üyesi olanlar ve Türkçe Çalışma Kurulu'nda bulunmak isteyenler turkce@ryd.org.tr adresine başvurabilirler. RYD üyesi olmayanlar ise çalışma kuruluna destek amaçlı kurulda bulunabilirler. RYD Türkçe Çalışma Kurulu şu isimlerden oluşuyor: Ayşe Demirtaş Tüzel, Mustafa Yozgat, Gökmen Maydos, Baki Kara, Bülent Fidan, Erkan Belen, Erkan Tahhuşoğlu, Emre Kaplan ve Necmi Yalçın.

Türkçe Çalışma Kurulu görev ve çalışmaları:

- RYD Türkçe Kampanyası:
1999 yılında yapılan Türkçe kampanyası (Necmi Yalçın, Merih Akoğul, Hatice Ekşi)
2005 yılında yapılan Türkçe kampanyası (Bülent Fidan, Baki Kara, Emre Kaplan)
2008 yılında yapılacak ve çalışmaları süren Türkçe kampanyası (Türkçe Çalışma Kurulu)

- RYD Türkçe Bilgi Blogu
2008 yılında açılan Türkçe Bilgi Blogu. RYD Türkçe kampanyalarının duyurusu, Türkçe üzerine yazılar, Türkçe kitap kaynakları listesi oluşturulması, Türkçe ile ilgili bilgiler ve Türkçe konusunda makalelerin bir araya toplandığı öncelikle reklamcılara yönelik bir kaynak oluşturmak.

- RYD Türkçe Söyleşileri
RYD 1999 yılından itibaren TÜYAP Kitap Fuarı çerçevesinde kendi adına ya da başka kurum ve kişilerle her yıl Türkçe üzerine söyleşiler yapmaktadır. RYD'nin gerçekleştirdiği ve katıldığı bu söyleşiler özellikle fuara katılanlar tarafından büyük ilgi ile izlenmektedir.
2005 yılında başlayan ve 2007 yılında sonlandırılan Dilinizden Utanmayın kampanyasının başladığı günden itibaren pek çok ilk ve orta öğretim okulunda ve üniversitelerde hem kampanya hem de Türkçe üzerine sürekli söyleşiler yapıldı ve davet üzerine RYD bu söyleşilere katılmaya devam ediyor. Söyleşilerde Türkçenin geldiği konumu, mesleğimizdeki önemini, kampanyalarımızı ve Türkçenin önemi tartışılıyor.

- RYD Türkçe Araştırmaları
Anadolu Üniversitesi İletişim Fakültesi temelinde, Sayın Ferruh Uztuğ yönetiminde reklamlarda Türkçenin kullanılması üzerine geniş çaplı bir araştırma projesi oluşturuluyor.

- RYD Türkçe Yayınları
RYD, yayın markaları Beslenme Saati Kitapları ve Fikir Kitaplığı serilerinde Türkçe kitapları da yayınlama kararı almıştır. RYD'ye yayınlar konusunda destek veren kurum Propedia yayın Grubu'nun Bamm markasıdır.

- Sektör Türkçe Araştırması
RYD, sektörde Türkçeyi yanlış kullanan kurumları uyarma kararı almıştır. Bu nedenle uzun süredir, insan kaynakları terimlerinden başlayarak Türkçe terimlerin kullanılmasını sağlamaya çalışmaktadır.

- Diğer kurumlarla ilişkiler
RYD, Dil Derneği ve Türk Dil Kurumu ile ortak çalışma kararı almıştır.

Tabelalar, duyurular...

2008-04-20T16:54:00.001+03:00

Türkiye'nin Türkçe konusundaki durumudur. Yorum sizin.

Kamyon arkası yazıları

2008-04-20T16:40:00.000+03:00

Kamyon Arkası Yazıları

Yaratıcılık mı, mizah anlayışı mı bilinmez, konu Türkçe olunca kamyon arkası yazıları her zaman aklımızın bir köşesinde belirir. Sizlere mizah yönleriyle, yanlış Türkçe kullanımlarıyla (resimlerde) pek çok yazı topladık.

Liselim

Ay yüzlüm

Rampaların ustasıyım, gözlerinin hastasıyım.

Yaklaşma tozumu yutarsın.

Eğer bu yazıyı okuyabiliyorsan
çok fazla yaklaşmışsın demektir.

Gözlerin güzel ama bakmasını bilmiyorsun.

Ceylan gözlüm

Dünya dikenli bir hayat, sevenlerde mi kabahat?

Dünya delikanlı olsaydı, yuvarlak olmazdı.

İnsanlık buysa, üstü kalsın.

Naz yapma.

Muhatabım değilsin.

Korna çalma, uyuyorum.

Ustan Kim?

Beni izleme, ben de kayboldum.

Ecelle sözlü, ölümle nişanlıyım.

Sol şeritler şahıyım, yolların padişahıyım.

O iş tamam abi.

Radar mahkumu.

Evlat, fazla bıdı bıdı yapma, baban yorgun.

Tatilden mi şekerim?

Fredinin kabusu.

Nazar etme ne olur, çalışma senin de olur...

Babam sağolsun...

Ezer geçerim.

Kalbinde yerim yoksa sevgilim, farketmez ben kokpitte de giderim.

İstanbul Ankara 6 saat, sana olan sevgim 24 saat.

Gidişine yollar. Duruşuna ben hastayım.

Yaklaşma toz olursun, yollarda kaybolursun.

Rampada geçme beni, düzlükte ezerim seni.

Karayollarında değil, senin kollarında öleyim.

Sen doğan güneş, ben yollarda çilekeş.

Yollar gidişime, kızlar duruşuma hasta.

Burma burma bıyıklarım, Tarkan seni ayıklarım.

Hatalıysam, aramızda kalsın.

Aşıksan vur saza, şoförsen bas gaza.

Ben böyle değildim, yaşarken oldum.

Hatalıysam yüzyüze konuşalım.

Büyüyünce tır olacağım.

Tek rakibim THY.

Gönlünde yer yoksa, ayakta giderim.

Ya sev, ya terket.

Klibimde oynar mısın?

Duanla mı yaşıyarum ki, bedduanla öleyim.

Yük taşırım, laf taşımam.

İrtibatı koparmayalım.

O sensin!

Aşkın bana hız verir.

Vıdı vıdı yapma, geçeceksen geç.

Seni uzaktan severim, ruhun duymaz.

Senin hızın kadar benim havam var.

O şimdi kamyon şoförü. Zoruna mı gitti bebek yüzlü?

Herkes haddini bilecek.

Yolların kavruk çocuğu...

Cehennemde mevsim yok güzelim.

Aslana söz verdim, çakala yem olmam.

Yeni nesle aşinayım.

Sen bana kıyamazsın.

Davetiyeni aldım, üstünde gözyaşı vardı.

Eskiden nefesimdin, şimdi nefretim oldun.

Azrailin yüzünü görmek istemezsin.

Kaldırım kadınların, yol erkeklerindir.

Bu genel yazıların yanı sıra bir de markalar üzerine yazılmış yazılar var. Şoförlerin kendi araçlarını ne kadar sevdikleri ve rakiplerinden nasıl ayrışmak istediklerinin güzel bir örneği:

Alırsın Ford olursun lord  

Kuzu kurdun yol fordun  

Al fordun dizelini sev köyün güzelini  

Sarı kızın nazı, fordun ara gazı  

Ovada yeşil ot, rampada mavi ford  

Sattım koç aldım doç  

Koyun koçun, yol doçun  

Kurban kesilir koç, yollara yakışır dodge  

Sağlam şoför kalmaz rampada, Müslüm Baba sığmaz i-pod'a  

Mercedes'ten korksaydık Susurluk'a girmezdik  

Nescafe bile üçü bir arada ben niye yalnızım  

Ahirette iman yollarda Man

Horoz Lojistik, 2007 yılında ilginç bir yarışma düzenledi. Kamyon arkası yazıları arasından değerlendirme yapıldı. İşte, sizlere yarışmaya katılan ve dereceye giren yeni kamyon arkası yazıları:

İşte en yeni sıfır kilometre Kamyon Arkası Yazıları

Birinci : “Kamyon Çeker 10-20 ton, Gönlüm Çeker Paris Hilton”  
Serkan Demirel, İstanbul  

İkinci : “Hayatımı Yazsam, Duble Yol Olur...”  
Ersan Deveci, İstanbul  

Üçüncü : “Araman İçin İlla Hata Mı Yapmam Gerekir?”  
Tuna Karslı, İstanbul  

Mansiyon 1 : “Küresel Isınmaya Karşı Su Tankerlerine Geçiş Üstünlüğü Verilsin” 
Güney Öncü, Fethiye  

Mansiyon 2 : “İyi Mazot Selülit Yapmaz” 
Naci Bektaş, Düzce  

Mansiyon 3 : “Gazla Uçabilirsin, Ama Frenle Konamazsın...!” 
Ömer Avni Bilgin, Kuşadası  

Mansiyon 4 : “Bas Gaza, Frene, Debriyaja… Götür Ver Parayı Vergiye, Stopaja” 
Kayhan Özarslan, Tekirdağ  

Mansiyon 5 : “Ne Müslüm’den Ne De Orhan’dan, Sevdiğim Tek Parça “Yedek Parça”” 
Uygar Haçbozan, Bandırma  

Jüri özel ödülü: “Arabada Yalnız Var!” İ.Kerem
Can Çalışkan, Ankara

HAKKI DEVRİM'İN DİL YARESİ

2008-04-20T11:21:00.000+03:00

Dil Yâresi
Bir petrol dağıtım şirketinin televizyon reklamında günlerdir, Türkiye'de herkesin bilemeyeceği Fransızca bir ad veya kelime değil, bir deyim kullanılıyor. Déjá vu diye yazılan, «deja vü» okunan deyimin niye «deja vu» telaffuz edildiğini de anlayamamıştım; gençler yardım etti de öğrendim, İngilizcede öyle telaffuz edilirmiş. Bu da ayrı bir tuhaflık!  Sevimsiz görünmeye de gayret eden bir hanım oyuncu, Fransızca deyimi İngilizce söylemekteki acayipliğin de farkında görünerek, bastıra bastıra «DEJA VU» deyip duruyor. Bir Fransıza söyleseniz «Demek erkenden geldin» anlamını çıkaracaktır.  Déjá vu (Okunduğu gibi yazılacak kadar benimsenmiş bir yabancı deyim değildir) teklifsizce kullanıldığında «özelliği olmayan, sıradan bir şey» anlamına gelir. Psikoloji terimi olarak anlamı «Daha önce görmüşlük duygusuna kapılma»dır. «Deja vü» imlasıyla izine yalnız, Mustafa Nihat Özön'ün Türkçe Yabancı Kelimeler Sözlüğü'nde rastlayabilirsiniz. 18.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi
İtibar, «Saygı görme ve gösterme, önem verme ve verilme, hatırı sayılma» demektir. «İtibar etmek, itibar görmek, itibarı olmak, itibara almak, itibardan düşmek» diye yardımcı fiillerle de kullanılır.  İade, «Alınan şeyi geri verme, gönderileni almayıp geri çevirme, eski durumuna gelme ve getirme» anlamlarına gelir. Etmek yardımcı fiiliyle «Geri vermek» anlamında söylenir. (Geri iade etmek, yazık ki sık rastlanan yanlışlardan biridir.)  İade kelimesinin «Eski duruma getirme» anlamıyla yapılmış deyimler var: İade-i muhakeme («Yeniden yargılama»), İade-i ziyaret («Ziyarete gelmiş birine karşı ziyarette bulunma»), İade-i afiyet («Sağlığını yeniden kazanma»), İade-i itibar («Kaybedilen itibarın yeniden kazanılması ») gibi...  Bu durumda Abbas Güçlü'nün «Köy Enstitüleri'ne iadei itibar verilmelidir» şeklindeki yazı başlığı (Milliyet, 15 nisan) doğru değildir. Bildiğim doğruysa «Köy Enstitüleri'ne itibarı iade edilmelidir.» denebilirdi. Söz konusu bir iade (geri verme)dir; mesela pâye verme'den farklı bir şeydir.  *  Türkçe dostlarından (Fehmi Serdar Karadadaş)
Sayın Perihan Mağden'in son yazısının başlangıç paragrafında yer alan bir kelimeyi size sormak istedim. Yazı «Sadık (ve müptezel) okurlarım hatırlayacaktır» diye başlıyor. Meydan Larousse bu kelimeyi «Bol bulunan, bayağı, değersiz, ucuz. Orta malı olmuş. Hor kullanılan» diye tarif ediyor. Ben Perihan Hanım'ın devamlı okuruyum. Onun bu kelimeyi anlamını bilmeden kullanmış olabileceğini düşünemiyorum. Nedir öyleyse?  – Londra'daki bir konferansa katılıyordu. Telefonla konuşurken bunu da sordum. Ses parazitliydi. Anladığım kadarıyla müptela demek isterken müptezel yazmış. Müptela, bildiğiniz gibi «Kendini kaptırmış, tutkun, düşkün» demek; «Aşırı düşkünlük, tutkunluk» anlamındaki iptila'nın sıfatıdır. 16.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Tuba Sökmen sevgili bir okurum. Çocuğu için aldığı kitabı, «Allahtan ki önce ben okudum» diyor.  Çocuk kitabının 49'uncu sayfasında görünce dehşete düştüğü kelime düpedüz bir küfür sözü. Gazete yazılarında da pek nadir rastlayacağınız. Günlük dilde bol bol söylenir. Yazmak istemiyorum.  Rahmetli Oğuz Aral karikatürlerinde bile o kelimeyi, iki harf arasında yer değişikliği yapmadan kullanmaz ve «inbe» derdi.  Okurum şikâyetinde haklı. Can Yayınevi benim de yabancım değil. Kurucusu rahmetli dostum Erdal Öz'dü. Şimdi Samiye Hanım ile oğulları Can'ın yönetiminde. Gözden kaçmış bu hatayı onlara söyleyebiliriz.  Adresi vereyim: Can Çocuk dizisinden Manolito Benim Adım adlı kitap. Küfüre şu cümlede yer verilmiş: «Beni korumak için onu döversen bana inbe derler!»  Kelime günümüzde küfür anlamına gelmez olduysa, bunu da öğrenmiş oluruz. 15,04.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Bugün, Türker Bey dostumdan söz ederken düşündüm.  Köşekadısı adı, «rahatına düşkün» anlamına da geldiği için herhalde, meslektaşlarımca benimsenmedi. Tahkir edici bir yanı var izleniminden bir türlü kurtulamadılar.  Türker Bey vesilesiyle biliminsanı-köşeyazarı karmasından da söz etmiş oldum.  Bu işin adı eskiden fıkra muharriri idi. Yeni nesiller yadırgamış olmalı ki, bu ad köşeyazarı diye değiştirildi.  Ben, bir teklifte daha bulunmak istiyorum.  Bir tarihte, insanoğlunun mucize yardımcısı girdi hayatımıza. Bizim telaffuzumuzla «kompiutr» veya «ordinatör» dedikleri. Bilgisayar'ı tercih ettik, pekâlâ da oldu. Yadırgamadan kullanıyoruz.  Fıkra muharriri iken köşeyazarı'na dönüşen bu işin adını da, bir tur daha döndürüp BİLGİSAÇAR yapalım mı? 12.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Salih Omurtak)
Ahmet Hakan bugünkü yazısında «kıptiyozluk yapmak»' tan söz ediyor (Hürriyet, 9 nisan). Merak edenler oldu, ben dahil... Bu kelimenin aslı nedir?  – Yardımcı fiil olarak yapmak ile birlikte kullanıldığını hatırlamıyorum. Sıfat olarak kullanılan, Rumca'dan dilimize geçmiş bir argo kelimedir. Sözlüklerde farklı yazılışları var, ki en yaygını kıtıpiyos'tur (Meydan Larousse, MEB Örnekleriyle Türkçe Sözlük, Kemal Demiray, Ferit Devellioğlu, Mehmet Doğan, Redhouse.) Veya kıtipiyoz (TDK Türkçe Sözlük). Kıtıpiyoz (Ayverdi) şeklinde yazanlar da var.  Benim evde işittiğim kıtıpiyoz'dur. Ahmet Hakan'ın imlasını ilk defa görüyorum.  Kelimenin anlamına gelince: «Değersiz, işe yaramaz, bayağı, sünepe, düşük nitelikli, derme çatma, boktan künet» demek. 11.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Mediha Yaprak)
Güneri Cıvaoğlu, Canan Barlas'ın son kitabından söz ediyordu. Canan Hanım'ın hatıratıymış, adı «Ben Atlıhassas Hayata Dokunmak İstedim».  Bu, atlı ases'in değişik bir şekli midir, yoksa imla hatası mı? Size sorayım, dedim.  – İyi ettiniz efendim. Bilmeyenler vardır diye önce müsaadenizle, bu tarihî kelimenin anlamını söyleyeyim. Atlı ases, Osmanlı dönemi polislerinin adı olan ases'le yapılmış bir deyim; bu memurların yayası yanında atlısı da olurmuş. Mecazî anlamıyla atlı ases, «Çok gezip tozan, mahallenin beceriklisi, işgüzar, çaçaron, çok bilmiş kadınlara yakıştırılan sıfat»tır.  Kitabı ben de henüz görmedim, ama gazetecilik görevimi de ihmal etmedim. Öğrendiğime göre Canan Hanım'a, deyimi değiştirerek atlı hassas adını takan annesiymiş. 10.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi  «Hoşnutsuz» diye bir sıfat var mı?  Türkçe dostlarından (Ercüment Alan)
Türkiye-AB Parlamento Esbaşkanı Lagendijk, «Ak Parti'yi kapatma davasından son derece hoşnutsuzum...» demiş (Taraf, 5 nisan).  Hoşnut olmak, hoşnut kalmak, hoşnut etmek şeklinde kullandığımız bu Farsça kelimeyi «hoşnutsuzum» şeklinde kullanabilir miyiz? Lagendijk'in sözünü «...pek hoşnut kalmadım», «...pek hoşnut değilim» şeklinde çevirseydik daha iyi olmaz mıydı?  Bana biraz uyumsuz geldi.  – Bana da! Bu konuda bir dilbilimci de söze karışıp, bizleri bilimsel açıdan aydınlatsa çok faydalanırız. Ben, dil konularıyla da ilgilenen gazeteci sıfatımla size cevap vermeye çalışayım.  Sözlüklerimizin çoğu, sanırım «Olmalı!» gerekçesiyle hoşnutsuz diye bir sıfat bulunduğu iddiasında. Ben bu sıfatı kullanan birine hiç rastlamadım. Nitekim, altını çizdiğiniz cümle, okuyunca beni de irkiltti.  Haklı olduğumuzu bilimsel olmasa da, uygulamadan faydalanarak anlatabiliriz sanıyorum. Sözlüklerin değişmez sualini tekrarlayarak.  Şu anda beş sözlük var masamda, hoşnut sıfatının bulunduğu sayfaları açılmış durumda. Yaş sırasıyla Kâmus-ı Türkî (Şemseddin Sami), Türkçe Sözlük (TDK), Meydan Larousse (Meydan Gazetecilik), Örnekleriyle Türkçe Sözlük (MEB) ve Ayverdi Sözlüğü (Kubbealtı Neşriyatı).  Beşinde da hoşnutsuzluk kelimesi madde olarak verilmiş.  Hoşnutsuzluk (isim hâli) maddesinde, örnek cümleler de var: l «Ara sıra oturduğu yerde, Meclisin neşesine biraz aykırı kaçan hoşnutsuzluk sesleri çıkarır.» Reşat Nuri Güntekin (TDK). l «Bunu belli etmemeye çalıştığını sezdim, gülümsüyordu amma, bana bir hoşnutsuzluk çökmüştü.» Refik Halit Karay (Meydan). l «İki merkeze birden bağlı olmanın sebep olduğu entrikalar, iç harpleri, aşiret hoşnutsuzluk ve isyanları birbirini kovalar.» Ahmet Hamdi Tanpınar. Gene R. Halit Karay'ın yukarıdaki cümlesi. (Ayverdi).  Buna karşılık, hoşnutsuz sıfatını madde olarak veren ve «hoşnut olmayan, memnun olmayan» diye tarif eden ilk dört sözlükte örnek cümle kullanılmamış. (Bence bulamadıkları içindir.)  Beşinci sözlük, yani Ayverdi, gene bence doğru olanı yapmış ve hoşnutsuz sıfatına yer vermemişti. Güvenilir yazarlarca kullanıldığını örnek vererek gösteremediğiniz kelime ve o kelimeye yakıştırılmış anlam tarifi, geçerli sayılmaz. Kural budur. 09.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Resimaltına sığdırılmış bir haber; başlığı, «Folklorcüler de yarışacak.» (Sabah-Günaydın, 7 nisan).  – Niçin folklorcular değil folklorcüler? «Cü» sesi «cu»dan daha kibar olduğu için mi? Sözlüklere, imla kılavuzlarına baktım: folklor (İngilizce'de folk [halk] ve lore [bilim] kelimeleriyle yapılmış), folklorcu, folklorculuk, folklorik, folklorist diye gidiyor.  Yalnız başlıkta olsa dizgi hatası mı? diyeceğim. Değil! Haber metninde de folklorcü'ydü. 08.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Yazılarımız gecikiyor diye, Yazı İşleri gibi Melek de telaşlanıyor. Dün «Titizlenmek bilmediğiniz bir kelime mi Allah aşkına? Niye bir de sözlüğe bakıyorsunuz?» diyordu.  Ne bileyim emin olmak için zahir! Çok kullanılan bir fiil değil. Maksadımı tam ifade ediyor mu, sualinin cevabını Şemseddin Sami'de bulup rahatladım:  TİTİZLENMEK. f. «Titiz davranmak, huysuz olmak, bir şey beğenmez, bir şeyden memnun olmaz hale gelmek, bir şeyi zor beğenir olmak.»  Durup dururken, «Sözlüğe bakmayı olmazsa olmaz bir alışkanlık haline getirin!» demiyorum, beni dinleyeceğini ümit ettiklerime. 04.04.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Milliyet'in «Okur Temsilcisi» sayfasında bir okur şikâyeti: «Yol kenarına attılar» başlıklı haberi eleştiren Nalan Gacava, «Milliyet'ten böyle kötü bir başlık beklemezdim, diyor. Birincisi, kocasından boşanana dul değil, bekâr denir.» (Milliyet, 31 mart). Devamı var, bize lazım değil.  Ombudsman Derya Sazak nedense okurun yanlışını düzeltmemiş. Sözlüklerimiz DUL kelimesinin anlamını şöyle tarif eder:  «Eşi ölmüş veya eşinden boşanmış (kadın veya erkek)». 01.04. 2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Ali Hekimoğlu)
«Marul»un okunuşunu internette araştırdıksa da, bir sonuca ulaşamadık. Çevremizde sorduklarımızdan farklı cevaplar alıyoruz. Size danışmak istedik.  – Dilimiz, uzun ve kısa sesli harfler açısından da hayli karışık. Bu yüzden hatalar işliyoruz. Marul'u «a»yı uzatarak telaffuz edenler de, sanırım çoktur.  Oysa marul Türkçe'mize Yunanca maruli'den gelmedir. (Bilimsel adı lactuca.)  Yani «a» sesi uzun değil, kısadır. 29.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Hasan Özsan)
Sizin de hep söylediğiniz gibi «tane» şeylerin sayısını belirtir. Bu sebeple de «üç adam, iki öğrenci» gibi ifadeler saygısızlık sayılır; insanı eşya yerine koyduğu için.  Bunda mutabıkız da, insanın sevdiklerine «Bir tanem» diye seslenişine ne diyeceğiz?  – Bir tane deyimdir. Deyimlerde kelimeler, asıl anlamından farklı şeyleri ifade etmek için de kullanılır. Çok zayıf birinden söz ederken mesela, bir torba kemik deyimini kullanırız; elbette onu «torba» ve «kemik» diye niteleme niyetimiz yoktur.  Karac'oğlan der merdâne / Güzeller içinde bir dâne / Zülfünü dökmüş gerdâne / Tarar nazlanı nazlanı, demiş Karacaoğlan.  Bu örneklerde de olduğu gibi, bir tane deyiminin anlamı «Eşsiz, yegâne, benzeri olmayan» demektir. 28.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Aydın Cıngı)
Köşe komşunuz Gökhan Özgün bir alıntı yapmış; «Jean-Paul Sartre, özgürlükten kaçma, özgürlüğü reddetme arzusuna adı verir (mauvaise fois)», diyor.  Yazar «iman, niyet vb» anlamlara gelen foi yerine, «kere, defa» anlamına gelen fois kelimesini yazmış. Kötü niyet'in Fransızcasını talep eden yok. İşgüzarlık edince bari doğrusunu yazmak gerekmez mi?  Emre Aköz de Sabah'ta «Çok zorlandım, ama sonunda doğrusunu yazmayı öğrendim» diye, filozof Nietzsche'nin adını yazmış, ama gene de yanlıştan kurtulamayarak, sanırım «z» ile «c» arasındaki «s»yi unutmuştu. Çok sayıda okuru bu hatasının altını çizince de ertesi gün «Ben, bakalım anlayacaklar mı? diye okurlara bir tuzak kurmuştum» diyerek işin içinden sıyrılmaya çalışmıştı.  Uyarınızı Emre Aköz'e iletmiş oluyorum. Gökhan Özgün adına da size teşekkür ederim. 27.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi
«Kıdemli, emektar, meslek büyüğü» demek dururken «Doyen» denmesinden rahatsız oluyorum. Şimdi Reha Muhtar'ın şu dediğine bir bakın Allah rızası için (Vatan, 22 mart):  – «Türkiye'nin en duayen gazeteci-yazarı... (Evet, İlhan Selçuk'a iltifat için söylüyor.)
Ve Abdurrahman Dilipak'tan latifeye benzer bir cümle: «Oysa bugün Ak Parti'nin de, Türkiye'nin de ihtiyaç duyduğu en önemli şey ciddî bir muhalefetin yokluğudur...» (Vakit, 19 mart)  Bu değişik düşünceyi, Ak Parti'nin gönüllü müdafîi olarak serdediyormuş. AKP bu hâle üzülür veya sevinir. Ama Türkiye'nin «ciddî bir muhalefet partisinin var olmamasına» niye ihtiyaç duyduğu anlaşılmıyor. 25.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Bir kere daha «Aşçı mı, ahçı mı?» meselesi   Türkçe dostlarından (Yelda Aytuğar)
9 mart günkü yazınızda aşçı yerine ahçı kelimesini kullanmanız bizleri çok şaşırttı. Tahmin ediyoruz ki «eliniz sürçtü». Bu aşçı-ahçı ayırımını da bir yazınızda ele alırsanız seviniriz. AHÇI, «Ah çeken» anlamına gelmez mi?  – Son sualinizden başlayalım, gelmez! İşitmedim ve bir sözlükte de görmedim.  Aşçı-ahçı konusuna bu köşede daha önce de değinmiştim. Zaman geçmiştir, tekrarlayalım.  Açın Şemseddin Sami'yi, her iki imlaya da yer verdiğini göreceksiniz: aşçı, aşçılık ve ahçıbaşı diye.  Kemal Demiray, ahçı'dan aşçı'ya gönderme yapar. MEB Sözlüğü, Mehmet Doğan ve Ayverdi sözlükleri ve Büyük Larousse da öyle. TDK'nın Türkçe Sözlük'ünde de durum budur: ahçı bk. aşçı. Ömer Asım Aksoy'un ve TDK'nın imla kılavuzlarında keza. Anlam tarifleri AŞÇI'da verilir, ama AHÇI'dan AŞÇI'ya gönderme yapmaktan da geri durulmaz. İkili imla, ama bu kaynaklarda aslolan AŞÇI'dır. Yani buraya kadar siz haklısınız.  Benim benimsediğim farkı galiba ilkin Meydan Larousse işaret etti. Bu sözlükte, yukarıda adını andığımız kaynaklardan farklı bir tavır takınılmış ve anlam tarifleriyle birlikte ayrı ayrı iki maddeye yer verilmiştir: AHÇI ve AŞÇI. (Daha sonra bu farkı Ali Püsküllüoğlu da benimsedi.)  Bakın Meydan Larousse ne diyor: «AHÇI i. Kelimenin aslı ve doğru şekli AŞÇI olmakla birlikte, İstanbul ağzında ve dolayısıyla yazı dilinde AHÇI şekli yaygındır.» Meydan Larousse AHÇI'ya yer verir, ama AŞÇI'yı da ihmal etmez.  *  Benim tercihime gelince. İstanbul Türkçe'si bence dilimizin doruğunu temsil eder, önemlidir. Ben büyüdüğüm evde ahçı diye belledim bu kelimeyi; taşra kentlerinde ve esnaf çevrelerinde lokantacının adı aşçı idi; bu işyerlerine de aşevi denirdi, hâlâ da denir.  Bu bahsi kapatmak için, benim gibi düşünmeyeceklerin karşı görüşlerine de peşinen cevap vereyim.  Evet, kelimenin askerlik tarihimizdeki imlası da aşçı'dır, aşçılık'tır, aşhane'dir. Yeniçeri teşkilatında yemekten sorumlu subayın adı usta veya aşçı usta'dır. Bektaşî tekkelerinde aşçıbaba veya aşçıdede şeyhin veliahdı sayılır. Sarayda mutfak sorumlusunun sıfatı baş aşçıbaşı'dır.  Yazarlarımızdan (da farklı) örnekler vereyim: l Aşçısı Mehmed'i her gün traş ettirir (Ömer Seyfeddin). l Biri yamak iki erkek aşçımız, üç hizmetçimiz vardı (Peyami Safa). l Bir otelin yanıbaşındaki pis ahçı dükkânından da karnını doyurmaya başladı (Nabizade Nâzım). l Kazandığı piç kimbilir ahçıdan mıdır, bağcıdan mıdır? (Hüseyin Rahmi Gürpınar).  Andreas Tietze, AŞÇI'nın AHÇI'ya dönüşmesini «ş» ve «ç» seslerinin disimilasyonu («benzeşmezliği») ile açıklıyor.  Bana sorsalar, İstanbul Türkçesi'nin müzikalitesi icabıdır, derim. 21.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Pınar Yolaçan genç bir tasarımcıymış. Afrika'da belgesel fotoğraflar çeken bir genç kadın. «Siyah tenlilerin yağlıboya portrelerine ve heykellerine rastlayamazsınız, demiş. Afrikalılar hep egzotize edilmiş bir şekilde belgelendirilir.» (Hatice Saka, 17 mart, Yeni Şafak.)  Egzotik, Türkçe'ye çevrilmesi zor Fransızca (exotique) bir sıfat. Tahsin Saraç «Ülke işi olmayan, dış ülkelerle ilgili, yabancıl, yabansıl» diyor. «Eldışı» diye bir teklifi de var. Egzotizm (exotisme)'e karşılık olarak «Eldışılık, yabancıllık, yabansıllık» gibi tekliflerde bulunmuş.  Türkçe Sözlük'e baktım: yabancıl var, «egzotik» karşılığı; yabancıllık da var, «egzotizm». Yabansıllık yok; yabansılık var, ki, «tuhaflık» demekmiş.  Sözlüğe bakmadan bilemiyorum; hiç işitmediğim, kullanmadığım kelimeler. Mesela eldışı ve eldışılık kelimeleri Türkçe Sözlük'te de yok.  Benim dikkatimi çeken asıl egzotik'ten üretilmiş egzotize etmek fiiliydi. Fransızca'da böyle bir fiil yok, diye biliyorum. Pınar ve Hatice hanımların bir bildiği varsa, lütfen beni de aydınlatırlar mı? (Yazı İşleri de benimsemiş kelimeyi, «AFRİKA EGZOTİZE EDİLİYOR» diye bir başlık bile vardı.) 19.03.2008 / Radikal

Adlar
Okurum Mehmet Batu'ya önce gözünüz aydın, diyeyim. Sonra şu sualine cevap vermeye çalışacağım:  «Hocam merhaba! Bir oğlum oldu, adını Tuğberk koymak istiyoruz. Ancak bu adın anlamını bir yerde bulamıyoruz. Pazar akşamına kadar yardımcı olursanız memnun oluruz.»  – Berk, «katı, pek, sağlam» demek; Tuğ, «sancak tepesine veya başa takılan at kuyruğu».  Anlam kadar ses de önemli. Bu kelimelere komşu adları not ettim: Tuğhan, Tuğlu, Tuğrul (Bir av kuşu, unvan, erk ve güç sahibi), Berkay (berk ile ay), Berkcan, Berke veya Berge (sağlam, kamçı, kayısı-zerdali-şeftali, kanepe-seki ve Ortaasya'da soylu Türk adlarından biri), Berkin (sağlam, güçlü; Özbek adı), Berna (genç, civan. Erkek ve kadın adı.) Bilginize sunulur. 15.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Aygün Güdücü)
«Hafriyat» kelimesinin gazetelerimizde bile bu kadar yanlış yazıldığını bilmiyordum. İnternet-arama'da baktım, bu hataya düşmeyen gazete yokmuş gibi geldi bana.  – Dediğiniz gibi hafriyat, Arapça hafr («toprağı kazma») kökünden türemiş bir kelime. Türkçe'de daha çok kullanılan harf kelimesini çağrıştırdığından olmalı, hafriyat yerine harfiyat diyenler çoktur. 14.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Bir okurum Hadi Uluengin'in yazılarında rastladığı imla hatalarını yazdı bana (Kemal Kırar). l Vaız veren, demiş. (Ya vaaz eden, ya da vaiz demeliydi.) l Hâttâ yazmış. (Hatta yazıyoruz.) l Bir yerde hâzin'e rastladım. (Böyle yazılan Arapça «Saklamak, korumak» anlamındaki hizânet'ten gelen ve «Hazine muhafızı» veya «Saklayan, koruyan kimse» anlamını veren ve evet «h»dan sonraki «a» uzun okunan kelimedir. Oysa Hadi Bey «Hüzünlü, kederli, acıklı» anlamındaki sıfatı kastediyor, ki hazin diye, «a» üzerinde şapka kullanmadan yazılması gerekir.) l Arzediyor'u bitişik yazmış. (hangi imla kılavuzunda bitişik yazılmış, diye baktım; ama nafile!)  Bitişik yazan sözlük de var. 12.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Murat Akand)
«Kravat» mıdır, «gravat» mı? Doğrusuna bir türlü ulaşamadım. İnternette araştırdım. Kimi yerde «Gravat kelimesi yanlış yazılmakta ve söylenmektedir» notuna rastladım. Aksini iddia edenler de var. Size sorabileceğimi düşündüm. İnternette azımsanamayacak sayıda «gravat» çıkıyor.  – Bir telaffuz güçlüğü söz konusu değil herhalde. «KR» ve «GR» ile başlayan kelimelerde bir sıkıntı hatırlamıyorum. Kramp, krater, kravl; grafik, gramer, granit, gravür... diyoruz pekâlâ.  Biz kravat'ı Fransızca'dan almış olmalıyız. Onların da bu kelimeyi Hırvat'tan (Croate'tan) türettiklerini biliyoruz. Çıkışı Roma'dır. Bir de Hırvatların boyunlarından sarkıttıkları bir eşarp varmış. Fransızlar onlardan etkilenmiş.  Üşenmedim on ayrı sözlüğümüze baktım. Şemseddin Sami'den Ali Püsküllüoğlu'na kadar, gravat diye madde başlığı açana rastlamadım. Yalnız Meydan Larousse, o da kravat maddesinde «gravat da denir» diye bir not düşmüş.  Örnek isterseniz, işte size Sait Faik'ten bir cümle: Zenginliği mendilinin renklerinden, kravatının son modalığından belli. Ve Cahit Sıtkı Tarancı'nın şu dizesi: Bu kravat ben bağladıkça güzeldir.  Toparlarsak, kelimenin doğru şekli tereddütsüz kravat'tır. 11.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Salih Omurtak)
Okurum da benim gibi şikâyetçi; işi yazmak olanların bile sözlüğe ve imla kılavuzuna bakmak gibi bir alışkanlıkları olmayışından. Yanlış imla örnekleri veriyor: mustarip (?), ıstırap (?), muassır (muasır), muhattap (muhatap), eskaza (ezkaza). İlk ikisi benim kılavuzumun da benimsediği imladır. Diğerlerinin doğru yazılışını parantez içinde verdim.  Ben telkin yazmıştım, kılavuzdaki gibi. Salih Bey TELKIN yazılır ve TELKIYN telaffuz edilir, buyuruyor. Buna katılmıyorum.  Yaygın hatalara Şiar Yalçın'dan ilaveler yapabiliriz: mahsur (mahzur), mahsun (mahzun), şevkat (şefkat), ikâmetgâh (ikametgâh), zarârı (zararı), hîbe (hibe), tâbi (tabiî), küsür (küsur), kilot (külot), dinazor (dinozor), mütevazi (mütevazı), askeri, milli, dini (askerî, millî, dinî), silüet (siluet), hâkem (hakem)... 07.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Pınar Şahin)
«İmza sirküleri» ifadesi tekil midir? Tekilse, çoğulunu nasıl söyleyebiliriz? Tekili «imza sirküsü» mü olur?  – Kısa cevabı: Fransızca circuler (sirküle) fiilinin bir anlamı da «yayılmak»tır. Bundan türetilmiş circulaire (sirküler) kelimesi «genelge, yazılı duyuru» anlamına gelir. 06.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Benim de, imla kılavuzu işte böyle olur diyeceğim bir kitapcık yok elimin altında. Mevcudun iyisi budur diye, Ömer Asım Aksoy'un Ana Yazım Kılavuzu'nu tercih ediyorum. Direttiğim hiçbir şey yok, diyemem. Ama yüzde 99'a yakın oranda uyuyorum bu kılavuza.  *  Hadi Uluengin'in «Onur ve harekât» başlıklı yazısında dikkatimi çekti (Hürriyet, 1 mart).
Hâmaseti yazmış. Uzun «a» bir sonrakidir: hamâset. (Ömer Asım onu da kullanmaz.
İtirâf yazmış. Şapka ilk «i»nin üzerine konabilirdi: îtiraf. Kılavuz (Ö. Asım) hiç kullanmıyor.
Cevâz, diyor. O «a» uzundur evet. Kılavuz dikkate almıyor.
Uluengin acayip bir imla olarak lâf-U güzaf yazmış. Kılavuz lafügüzaf, diyor; lâfügüzaf yazan da var (Ayverdi Sözlüğü).
Zahir yazmış. Kılavuz da öyle. Sözlük zâhir, diyor. (Ben de şapkasız yazıyorum, ama «a» sesi uzundur.
İcât, yazıyor. Kılavuzda icat. Ama uzun ses «i»dir: îcat.
Meğersem, diyor. Ömer Asım ve bütün kılavuzlardaki imla meğer'dir; Farsça meger'den. Ve bağlaç olarak meğerse. Yalnız Mehmet Doğan'ın sözlüğünde meğersem'den meğerse'ye bir gönderme yapılmış. Yerel bir deyiş midir diye Derleme Sözlüğü'ne baktım: meğirsek, meğersek, mersek, meyirsek, meğrise, meğrime, meğerime var (İçel, Çorum, Kütahya, Eskişehir, Kastamonu, Kayseri yörelerinde), ama meğersem yok.  Hadi Bey arkadaşımdan rica etsem: Kullandığı imla kılavuzu'nun adı, yazarı ve yayımcısı konusunda beni aydınlatabilir mi? 05.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Mehmet Mesutoğlu)
TGRT Haber'de (10 haziran 07 tarihli mektup) polisin bazı şüphelileri «kovalama sonucu» yakaladığı haberi verildi. «Yakalamaca» eğlenceli geçmiş demektir.  Kovalamaca oyun adı değil mi?  – Ben de öyle biliyorum. 01.03.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Refika Soyugenç)
Asım'da Mehmed Âkif'in bir beyti var. Karı kıvrak, Paşa Hazretleri şallak mallak / Biri hakkıyle edepsiz, biri şartınca salak, diyor.  Buradaki şallak mallak tâbirinin anlamını çıkaramadım. Bir de şartınca zarfının ne demeye geldiğini.  Size sorabilir miyim efendim, peşin teşekkürlerimle?  – Emredersiniz efendim, bildiğim kadarını arza gayret edeyim.  Refika Hanım, şallak ses taklidi (eskiden onomatope dediğimiz) bir kelime. Halk ağzında «çıplak» demek. Sıfat olarak «kılıksız, yüzsüz» anlamları da var.  Şallak mallak ise bir deyim; «Açık saçık, fazlaca çıplak» anlamında söylenir.  Şartınca zarfına gelince. Onun anlamı da «gereği gibi»dir.
Delinin eline değnek verme!  Atasözleri, deyimler, tekerlemeler ve küfürlerden yana, Türkçe kadar zengin bir başka dil var mıdır acaba? Pek sanmam!  Deli arlanmaz soyu arlanır. (Bu, anası babası pek beğeniyorsa, çocuğun deliliğiyle boşuna uğraşmayın, anlamına da gelir.) Bir başka deyim, Deliden al uslu haberi der halbuki.  Bunlar da benzer hikmetlerdir: Deli dostun olacağına, akıllı düşmanın olsun. (Mesel değil, keramet!) Ve: Deli ile çıkma yola, başına gelir belâ.  Niye delilere takıldı aklım? Ben size, dün gelen bir okur mektubunu söyleyecektim. Çeşitli Avrupa ülkesinde dostları olan bir okurum. Yazdıklarını aynen aktarıyorum:  – Vicdanî ret konusu uzmanlık alanım değil. Kısa süre önce Bask Bölgesi'nden İspanya vatandaşı bir arkadaşım, vicdanî retçi olduğu, askerlik görevini yapmayı reddettiği için 8 ay hapis yattı. Gene şu sırada Yunanistan'da bir arkadaşım «Ülkesinde vicdanî reddin o kadar kolay kabul edilmediğini» yazıyordu. İddia ettiği gibi, psikolojik açıdan askerliğe uygun olup olmadığının belirlenmesi için iki aydır bir psikiyatra devam ediyormuş. Ziyaretler dört ay daha sürecekmiş. Demek istediğim, bizim bu konuda ciddî bilgi noksanımız var. Bu düşüncemi ifade etmek istedim.»  Okuruma yüzde yüz katılıyorum. Her konuda bir karara varmadan önce, insanlar bu alanda bizden önce ne yapmışlar, ne netice almışlar diye sorup cevabını almamızdan daha doğru ne olabilir?  Mesela, Bülent Ersoy vasıtasıyla tellal çağırmadan önce de, bunu yapabilirdik. Hâlâ bir engel yok! Ve içine hanım kızımızın da karıştığı bir meselede doğru yolu bulma ihtimalimizin de yok olması gibi...  Fazla uzatmayın ki, pek yakıştığı jüri üyeliğine yeniden dönebilsin! 29.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Gördünüz mü bilmem. Bugün gazetesi yazarlarından Mehmet Paksu, Cennet'te hangi dilin konuşulacağı meçhulüne aydınlık getirmiş. (Orada atlamışım ben, dünkü Vatan'da okudum bu önemli haberi. Dil ve diller konusuyla da ilgilenirim ya, üstünüze afiyet! Derhal davranup teemmül eyledim.)  Bir hadis, «Cennet ehlinin konuştukları dil Arapça'dır» diyormuş. Bediüzzaman ise Mektubat'ta, «Farisî dahi ten sayılır» demiş imiş.  Okurum Tevfik Sarıca, üşenmemiş telefonla beni aradı. Bu hususta ne düşündüğümü soruyor, merak etmiş:  – O zat bize asıl, Eşek Cenneti'nde hangi dilin konuşulacağından haber verse! dedim. 23.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Okurum Melek Dener, «A üzerine şapka konur filan demeyin, türban tartışması zannederler» diye beni uyardı. Cevap verirken, gerçek bir dilci değilim, dedim. Cevaba cevap geldi:  – Amacım sizi teçhil etmek değildi, deme nezaketinde bulunmuş.  Gösterdim çevremdekilere, teçhil'i bilen çıkmadı. Arapça cahil'den gelir; «Bilgisizliğini yüzüne vurma» demektir. Bugünkü dilimizde karşılığını bulamadım. 22.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Gazetelerde en çok ne okunur bilir misiniz? Haber ve yazı başlıkları. Bunların Türkçe'sine de özen göstermek lazım.
«Yıldırım: Hızlı büyüdük, ama halk hâlâ uçmaya aç.» (Hürriyet,20 şubat).  – Şefkate susamış, denir.  – Sevgi açlığı var, denir.  Söyleyen Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım. «Aç»ın «Bir şeye çok istekli» diye, mecazî bir anlamı var. Ama «uçmaya aç» ifadesi güzel değil.
21.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Melek Dener Hanım okurumun kısa mektubu şöyle:  «Geçenlerde bir gün şapka konusu ele alınmalı, diye yazdınız. Şu sıralar bu konuya hiç girmeseniz, bence iyi olur. Maazallah şapka konusu da gelip, türban gibi gündemin baş köşesine oturuverirse nasıl çıkarız işin içinden! Söz dönüp dolaşıp gene çarşaf laflarına kadar uzanabilir.  «Tarihimizde, ne zaman siyasî bir kargaşa yaşansa dil ve imla kuralları çıkış yolu olarak kullanılmıştır. Bugün yaşanan da, dili gerçek dilcilere emanet edememekten kaynaklanan bir kargaşadır.»  *  Melek Hanım'ın, benim, «O gerçek dilciler meydana çıksa da benim gibiler ortalıktan çekilse!» dediğimi bildiğini umarım. 20.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Su içinde çekildiği belli bir fotoğraf. Altındaki haber şöyle başlıyor: «Kanada'daki Vancouver Akvaryumu yetkilileri 14 Şubat Sevgililer Günü'nde, 12 yaşındaki Qila adlı beyaz balinanın hamile olduğunu duyurdu.» (Star, 16 şubat).  «Gebe» demeleri gerekirdi. Veya «Bir buçuk yıl sonra (öyleymiş) bir yavrusu olacak» diyebilirlerdi.  Sözlüğe bakmayı demek akıl edemiyorlar, diye düşünerek ben bakayım, dedim.  Gebe kelimesini Türkçe Sözlük, «Karnında yavru bulunan (Kadın, hayvan)»; Meydan Larousse, «Karnında yavru bulunan»; Ayverdi Sözlüğü, «Karnında yavru bulunan (dişi)» diye tarif ediyor.  Hamile için dedikleri de şu: Türkçe Sözlük, «Gebe»; Meydan Larousse, «Gebe»; Ayverdi Sözlüğü, «Karnında yavru bulunan (kadın)».  Gebe'yi üç sözlük de doğru tarif etmiş; evet, «karnında yavru bulunan» kadına da, hayvana da «gebe» denir. Hamile'nin ilk iki sözlükteki tarifi eksik ve bu haliyle yanlıştır. Çünkü dilimizde karnında yavrusu bulunan kadınlar için gebe, denir; eski bir kelimedir amma, saygılı bir ifade olarak «çocuk bekleyen kadın» anlamında hamile sıfatı kullanılır.  Hayvanlar için hamile sıfatının kullanılması, bir şaka veya cicilik söz konusu değilse, bir gazete haberinde hem bilgisizliktir, hem görgüsüzlük! 19.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Semih Toksoy)
Siz yardımcı fiiller konusunda titizlenen bir yazarsınız. Bir şey sormak istiyorum size. «Ümit etmek» dendiği gibi «umut etmek» de denir mi?  – Umut kelimesi Farsça ümit'in değişmiş şekli midir; yoksa, Türkçe ummak fiilinden mi türetilmiştir, diye bir tartışma vardır öteden beri.  Yardımcı fiil konulu sualinize gelince. Ömer Asım Aksoy'un şu uyarısı, sualinizin tam cevabıdır.  Aynen aktarıyorum.  «Umut Türkçe bir kelimedir. (Yazar «sözcük» der.) Aynı anlamdaki Farsça ümit eskiden (Bence bugün de) etmek yardımcı fiiliyle (eylemciliğiyle diyor) birlikte ümit etmek biçiminde ve «ummak» anlamında kullanılırdı. Şimdi kimi yazarlar ümit'in Türkçe'sini kullanmakta, ama eski alışkanlıkla bunun arkasına bir de yardımcı fiil getirerek umut etmek demektedirler.  «Dahası, kimileri Farsça ümit'in uzun söylenen «mi»si gibi, Türkçe umut'un «mu»sunu da uzatarak umût etmek diyorlar ve gülünç oluyorlar. Ummak dururken umut etmek demek, Türkçe'den sapmaktır. (O sapkınlardan biri de benim; «umarım yanında ümit ederim de diyorum.) Nitekim rica ederim yerine dilek ederim denilemez; dilerim denilir, diyor. (Ömer Asım Aksoy, Dil Yanlışları, Adam Yayınları.) 16.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Kubilay Ece)
Ama olmadı ki Hakkı Bey! «Dil Yâresi» derken, son cümlede «grup» yerine «gurup» yazmışsınız. Basit dizgi hatası olabilir, ama okurlarınızın yazdıklarınızı dikkatle okuduğunu bilmenin sizi mutlu edebileceğini düşündüm.  Şapka meselesi de var. Ben kaldırılmamasından yanayım.  – Uyarıya teşekkür ederim. Grup ve Kulüp kelimelerinde «U»yu bazen nereye koyacağımı şaşırırım da Melek düzeltir. Bu defa o da atlamış. (Bu kelimelerin Fransızcasında mâlum, «U» yoktur.)  Şapka meselesinde kısaca diyeceğim şudur: noktalama işaretleri de dahil imla kılavuzumuzu baştan ele alıp kesinleştirme çalışmalarına hemen başlamalıyız. Gecikmekten de öte kötü durumdayız. Sıra, «Peki bu işi kim yapsın?» sualine geldi, değil mi? 15.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Entegrasyon, asimilasyon
Başbakan'ın, Köln Arena'daki konuşmasında kullandığı iki kelime, devam edeceğe de benzer tartışmalara yol açtı.  Erdoğan, Almanya'da yaşayan Türklere, «Kimse sizden asimilasyon noktasında hoşgörü bekleyemez. Asimilasyon bir insanlık suçudur.» demiş; bizimkilerin Alman toplumuna ancak entegre olabileceğini de eklemişti.  Başta Merkel, Alman siyasî liderleri bu tavsiyeden çok rahatsız oldular. Merkel, «Ben Almanya'daki Türklerin de başbakanıyım», deme ihtiyacını duydu. Hristiyan Sosyal Birlik Partisi Başkanı Erwin Huber «Erdoğan, Alman topraklarında Türk milliyetçiliği tavsiye etti» diye şikâyetlendi.  Türkçe'ye Fransızca'dan alınmış bu iki kelimeye bir göz atmamız gerekti, gibi geldi bana.  *  Entegrasyon, daha büyük bir bütüne eklenme, katılma, demek. Dilimize çoğu zaman «birleşme, bütünleşme» diye de çevrilir. Tartışma açısından söylersek, «kendi kimliğini kaybetmeden, bütün içinde yer alma, onu benimseme» anlamına gelir.  Asimilasyon, son yıllarda Türkçe'mizde «özümseme, özümsenme» kelimeleriyle karşılanıyor. Sosyolojik anlamıyla «Toplumsal bir gurubun içinde erime ve kaybolma»yı ifade eder. 14.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (İshak Çetin)
«Birisi, kimisi...» istisnai kelimeler midir? «Öğrencilerin kimi (kimisi) dediğimizde, kimi'nin ≈i∆ sesi tamlama kuran iyelik eki değil midir? İyelik eki üzerine bir iyelik eki daha gelir mi? «İ» sesi (biri dediğimizde) gene bir hal eki değil midir? Birisi deyince «si» ile bir iyelik eki daha eklemiş olmuyor muyuz?  – Siz bana bilgili, tecrübeli bir dilbilimci muamelesi yapıyorsunuz. Durmadan tekarladığım gibi, değilim!  Van'da, Caldıran-Altıyol İlköğretim Okulu'nda Türkçe öğretmeni olduğunuzu yazmışsınız. Size tavsiyem güvendiğiniz bir dilbilimcinin ders kitabını her zaman elinizin altında bulundurmanızdır.  Benim bu konudaki elkitabım, Tahir Nejat Gencan'ın Dilbilgisi' dir (TDK yayını, 1971 baskısı.) 255'inci sayfasındaki notu size aktarıyorum.  «Sıfatlıkla ilgisi bulunmayan, adıl (zamir) olarak doğmuşa benzeyen sözcükler (kelimeler) de az değildir: kimse, herkes, öte, beri, nesne, şey... gibi.  «Kimi, kimisi kelimeleri de belgisiz adıl (belirsiz zamir) olarak kullanılır» diyor ve XVI. yy şairi Ruhi'den bir örnek veriyor: Dünya talebiyle kimisi halkın emekte / Kimi oturup zevk ile dünyayı yemekte.  Özet olarak Gencan, kimi ile kimisi arasında dilbilimsel açıdan bir fark görmemiştir. 12.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Demir Somuncu)
Dinleyiciler arasında devlet ileri gelenleri de varsa, kürsüde konuşan devlet adamı, ön sırada yer almış bazı seçkin misafirlerine:  – Sayın Cumhurbaşkanım! Sayın Bakanım! Sayın Başkanım! Sayın Valim! Sayın Genel Müdürüm!..  ... diye hitap etmezse bir şey eksik kalıyor galiba.  Nedir bu Allah aşkına!  – Cumhurbaşkanı Hazretleri, Sayın Başbakan!... demekten niye vazgeçildi. Hitabın sonuna bir aidiyet, bir samimiyet «m»si eklemenin anlamı nedir? Şayet apaçık dalkavukluk değilse...  *  Ben de size sorayım:  – Generallere oldum olası «Paşam» deriz. Okulda hocalarımıza «Öğretmenim» deyişimizi hiç yadırgamayız. Peki Cumhurbaşkanı, Başbakan, Bakan, Başkan, Müdür olunca o «m» yi niye yadırgıyoruz? 09.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Ahmet Çeviren)
Radikal'de Fransız bankası Société Générale'in adı, aksan işareti kullanılmaksızın «Societe Generale» diye yazılmıştı. Haberi yazan veya çeviren her kim idiyse, Générale'i herhalde Türkçe bir kelimeymiş gibi «generale» okuyarak ardına -ye diye ek bile getirmiş. «Generale'ye» okutmak üzere herhalde.  Bu yanlışın düzeltilmesine aracılık eder misiniz, siz ki Fransızca biliyorsunuz?  – Uyarınıza teşekkür ederek, istediğinizi yapmış oluyorum.
4 ocak tarihli Radikal'de manşet üstü başlık «Mevzubahis türbansa...» diye başlıyordu. Doğru imla «mevzubahis» midir, «mevzuubahis» mi? Ne dersiniz?  – İmla kılavuzları ne diyor, diye başlıcalarına baktım. TDK'nın kılavuzu mevzuubahis, Ömer Asım Aksoy'un kılavuzu mevzubahis, diyor. Ben, Aksoy'un dediğini yapıyorum. Sadr-ı azam'ın sadrazam olması gibi, mevzuubahis de iki «u»dan biriyle helalleşmeye mahkûmdur, diye düşünüyorum. 08.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Recep Hilmi Tufan)
Aşağıda adresi yazılı blogumda tartışma konusu oldu. «Kelime haznesi» mi, yoksa «kelime hazinesi» demek mi doğrudur. Bir açıklama yapabilir misiniz?  – Adresleri almadım buraya, ama sanırım blogu dediğiniz, bir internet terimi olarak blok'tur. Ya da bilmediğim bir terim.  Sorduğunuz iki kelime araındaki farkı ayrıntıya girmeden, kısaca söylemek gerekirse, hazine «değerli şeyler ve bunların saklandığı yer» demektir; hazne ise «depo». Kelime hazinesi denir, çünkü kelimeler, yani dil başlı başına bir değer, bir servettir. Kelime hazinesi deyişini Meydan Larousse sözlüğü, «Bir dildeki kelimelerin tümü» diye tarif ediyor. 07.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Zeynep Boğa)
Ben de size «binaen» kelimesine dair bir şey soracağım: Binaen'den önce gelen kelimenin eki, ismin -e hali mi, yoksa -i hali mi olmalıdır? Yani «Konunun anlam ve önemine binaen» mi, yoksa «...önemini binaen» mi dememiz gerekir?  İşimiz gereği elimizden çıkan resmî yazılarda tereddüde düştüğümüz hususlardan biridir.  – Okurum, daha önce bu konuya değindiyseniz özür dilerim, diyor. Hayır! Veya hatırlamıyorum.  Binaen («a» uzun) Arapça bir kelime; bina, «yapı, mimarî eser» anlamı yanında «inşa etmek» anlamına da gelir. Binaen, «Dayanarak, -den ötürü, -den dolayı» anlamlarında söylenir.  Bir şeyi dayanarak değil bir şeye dayanarak dediğimiz gibi, «Konunun anlam ve önemine binaen» dememiz gerekir.  Örnek isterseniz: 1. «Buna binaen hukuku mektube yahut mektup hukuk tabirlerini kullanabiliriz.» Ziya Gökalp. (Mektup'un bir anlamı da «yazılı, yazılmış»tır.) 2. «Sırf amelî bir endişeye binaendir ki mavi renge boyanmıştır.» Ahmet Haşim. 06.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Dilara Çelik)  
İbranoğlu soyadından hareketle İbran'ın anlamını araştırdım, fakat bir sonuca ulaşamadım. İnternet üzerinden yaptığım katalog taramasında «Vergi almakla görevli memur» anlamı var. Fakat bunun da dediğim soyadıyla bağlantısını kuramadım.  - Ben, bu kelimenin ne anlama geldiğini bulmakta sıkıntı çektim. Sözlüklerde, İbranice yerine İbranca da dendiğine dair notlar var. Derleme Sözlüğü, kelimenin yerel bir anlamını veriyor: Konya yöresinde, buğday tarlalarında biten ve yenince baş döndüren bir çeşit yulafa, deli yulaf veya ibran denirmiş. 05.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi
İki kısa cümle söylemek için, on televizyonun canlı yayın ekiplerini makamına çağıran Org. Yaşar Büyükanıt'tan bir cümle aktarıldı gazete okurlarına. Çoğuna göre Paşa bu cümlede malumun ilanı da demişti; bir kısmı deyimi doğru imlasıyla yazdı: malumu ilam diye.  Ben cuma günü bu güdük mülakattan söz ederken, yanlış imlayı gene italik harflerle yazmış, hemen yanında parantez açarak doğrusunu da hatırlatmak istemiştim. Yazı uzun geldi, o parantezi bütünüyle çıkardık.  Dün Radikal'de Hasan Celal Güzel değindi bu yanlışa. Evet, doğru yazılışıyla deyiş malumu ilam'dır. İlam, Arapça bir kelime. İlm'den («Bilmek, anlamak») gelir; «bildirme, anlatma» demektir. Hukuk terimi olarak da «Mahkeme kararını gösteren resmî belge». Malumu ilam da, Hasan Celal Bey'in dediği gibi, «Bilinen bir şeyi tekrarlama» anlamında bir deyiş.  İlam yerine ilan demek hatadır elbette. Ama ilam kelimesi pek bilinmediği, ilan da oraya pekâlâ yakıştığı için, giderek bu malumu ilan şeklinde benimsenecek ve kullanılacaktır. Cumhur cemaat'e cümbür cemaat, Sultanahmet Camii'ne Sultanahmet Camisi dendiği gibi. 02.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Gazetecilikte haber başlıkları önemlidir. Dil açısından ustalık gerektirir de diyebiliriz. Bir adım daha atarak şunu da söyleyebilirim: bu başlıklar dilleri etkileyebilen örnekler olagelmiştir.  Ustalık dediğim maharet de şöyle özetlenebilir: «Az kelimeyle ne demek istediğini anlatabilmek.»  Elbette hepsinden önemlisi, haber başlıklarında da Türkçe'yi sakınabilmektir.  Örnek diye, son günlerde not ettiğim iki başlığa bir göz atalım.
«Ege Denizi'nde ilk petrol kuyumuz 10 güne açılıyor, gözler komşuda» (Vatan, 17 ocak). Bence doğru ifade «on güne kadar»dır. «Ege'de» diyerek «kadar»a da pekâlâ bir yer açılabilirdi.
«City's'de alışveriş keyfi yapanın otomobili 100 YTL'ye park ediyor.» (Sabah, 19 ocak). Cümlenin öznesi olarak otomobil'i görüyoruz. Park etmek'ten anlaşılan, «Bir taşıtı belli bir süre kalmak üzere bir yere bırakmak»tır. Park eden de o taşıtı kullanan kişi. Taşıtlar park etmez, park edilir. Bu ifadeden, otomobilin sürücüsünü park ettiği gibi bir anlam çıkmıyor mu?  Türkçe Sözlük, Çetin Altan'dan alınmış bir cümleyi örnek göstermiş. Tartışılabilir bir ifade: «Kamyonlar, pikaplar arka arkaya park etmiş duruyorlardı yan sokaklarda.» diyor Çetin. Bana kalırsa şöyle demeliydi: «Kamyonlar, pikaplar arka arkaya park edilmiş duruyordu yan sokaklarda.»  Başlıkların Türkçesini konuşuyorduk. Hatalar daha çok yer darlığından ileri gelir. Adlandırmalarda bu ihtiyaç da göz önünde bulundurulmalıdır, iddiasındayım ben. Pek de yeni olmayan millet ve vekil kelimeleriyle 12 harfli milletvekili adını imal ettik. Zamanla, beş harfli mebus kelimesinin karşılığı olarak beş harfli vekil (ki «bakan» demektir) kullanılır oldu. TDK ne yaptı bu durumda? Sözlüğündeki milletvekili tariflerine vekil, vekil tariflerine de milletvekili anlamını ekleyerek, işin içinden çıkmış göründü.  Bu yapılan kargaları bile güldürmez; belki gülümsetir. 01.02.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Fahrettin Arıcı)
Başbakan Erdoğan özellikle Grup konuşmalarına, dinleyicileri «En kalbî duygularla» selamlayarak başlıyor. Kalbî sıfatı «Kalple ilgili, kalbe ait» demek değil midir?  – Kalbî sıfatının ilk anlamı, evet «Kalple ilgili»dir. Ama bu sıfatın mecazî bir anlamı olduğunu da biliyoruz: «İçten gönülden gelen» anlamında da söylenir, kalbî duygularım, denir.  Bunu bilmeyişinizi yadırgamam, günümüzde sık kullanılan bir sıfat değil. Bunun yerine «İçten, gönülden» diyoruz.  Benim zihnimde kelime daha çok, tıp terminolojisindeki emrâz-ı kalbiyye tamlamasıyla kalmış; «kalp hastalıkları» demektir.  Ben, bir kelime eskidi diye, onu büsbütün unutmayı, artık hiç kullanılmaz duruma düşürmeyi doğru bulmuyorum. Bu tutum, eski metinlerle tamamen kopmamız anlamına gelir, ki yanlıştır. Aksini zaman zaman ben de yaparım. Eskiyi toptan unutma yanlısı olanlar anlamayıversin, diyerek. 30.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Atillla H. Aktürk Almanya'dan yazıyor. Yeğeninin kızı olmuş. «Büyükamca oldum. Ama yeğenimin kızına nasıl hitap edeceğimi bilemiyordum. Kelime icat ettim, TOYEN diyorum; torun ve yeğen'in karışımı. Bence anlamlı. Okurlarınıza da duyurursanız memnun olurum.»  – Duyurdum elbette. Ama benim bir itirazım var. Türkçe'de rastgele ve çok kullanılan DUAYEN kelimesini çağrıştırıyor. 26.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Nuray Mert, «Paralı üniversite ezberi» başlıklı yazısında «...bedava üniversite üzerine dökülen diller konusunu, daha önce mevzu etmek fırsatı bulamadım» diyor (Radikal, 24 ocak). Mevzua girmek, denir. Mevzu etmek dendiğini ben bilmiyorum. Mevzubahis etmek denir bir de...  Aynı cümlede, konu'dan iki kelime sonra mevzu denmesi de hoş olmamış.  «Liberal solun savrulduğu yerden verdikleri ilk sesler değil», diyor (aynı yazı). Çoğul gerekmez; doğru olan «solun verdiği ses» demektir. Ses vermek, «Cevap vermek, yankı uyandırmak, müzikte gerekli ilk sesi çıkarmak» anlamlarında bir deyiştir; sesler vermek demenin gereği yok.  «Eşit bir dünya kurma hayalinden istifa ettikleri çok açık...», diyor.  Bir işten istifa edilir. İnsanın kendi kurduğu hayalden istifa etmesi, bu da bir «hoş deyiş» denemesi midir?
Murat Yetkin'in köşesinde bir başlık dikkatimi çekti: «Kılıç: İhsas-ı rey yapmam» (Radikal, 24 ocak).  Metinde, bu ifadenin Anayasa Mahkemesi Başkanı'na ait olduğuna dair bir not yoktu. Bir yardımcı fiil hatasıdır. İhsas-ı rey (ki «Düşüncesini belli etme, bir şekilde açığa vurma» demektir) ile birlikte kullanılacak fiil yapmak veya etmek değil, bulunmak'tır. «İhsas-ı reyde bulunmak» denir.
Televizyonda yayımlanan bir UFO (elektrikli soba) reklamı. Yaşlı bir hanım elinde bastonu, balkona çıkarken, spiker devam ediyor:  «Yaptığımız bekleyişler...» diye.  Yaptığımız bekleyiş denmez ki. Benzin bitiş yaptı, çocuklar okuldan geliş yaptı... da denmeyeceği gibi «Bekleyişlerimiz» demek yeterdi. 25.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
«Radikal ile AA'nın işbirliği» başlığı altında, bir haberdeki Türkçe hatalarından söz etmiştim. Yargı konulu bir haberdi. Bir kadının evlenme vaadiyle aldatılıp aldatılmadığı konusundaki çelişkili kararları konu edinmiş bir haber.  Radikal ses vermedi. Anadolu Ajansı İç Haberler Müdürü Serdar Doğan Bey'den bir mektup aldım.  «Yerel mahkeme kadını haklı buldu, yargı bozdu» ifadesindeki hata, sanırım gazetenize aittir, diyor. «Hakların halele uğraması» ve benzeri ifadelerinse tırnak içinde verildiğini, çünkü Yargıtay karar metninden aynen alındığını söylüyor. «Yargı kararındaki ifadeleri değiştirmek, bizi yargı organları nezdinde zor durumda bırakır» diyor.  Evet, ben tırnaklara dikkat etmemekle hata işlemişim. Ajanstan özür dilerim. Hâkimlerimize de derim ki, yargı alanında hukuk kadar, dil kurallarına da özen göstermelisiniz! Bana gelince; sırtımda yumurta küfesi var, Türkçe'ye kötü muamele eden kim olursa olsun, hatanın altını çizerim. 19.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Ersin Kaya)
Prof. Emre Kongar Yorum Farkı'nda (NTV, 16 ocak) Mehmet Barlas'la tartışırken, Demirel'in ürettiği «anayasal vatandaşlık» kavramını atlı süvari gibi, Bâbıali yüksek kapısı gibi fuzulî tekrarlamalara benzetti. Bir anlam veremedim.  – Vatandaşlığı tarif eden kanun «Vatandaşlık, kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir» diyor. Hangi kanunumuzdur bunu diyen? Anayasa'mız! Kongar haksız mı? 18.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Bitkisel hayata girmiş anasının karnındaki yavrudan «çocuk» diye söz etmeye çalıştığımızın, farkında mısınız?  Benim ilk aklıma gelen kelime, Arapca'dan aldığımız cenin oluyor; «Ana rahmindeki çocuk» demek. Çoğunuza yabancı gelecek diye kullanmak istemiyorum. Ben kullansam da yaşatılabilecek bir kelime değil zaten.  Yenilemek istediğimiz dilde (Türkçe'de isimden isim yapan -t eki olmadığı halde) dölüt teklif edilmiş. Bunu da ben hiç mi hiç sevmedim ve benimseyemedim. Bırakın beni, dikkat ettim ana rahmindeki çocuktan dölüt diye söz edene de rastlamadım.  Arz-ı hal ederim! 15.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (İrfan Ömür)
TDK'nın internet sitesinde fiks menü'nün anlamı «Tek liste» olarak verilmiş. Menü kelimesi ayrı bir madde olarak var, ama fiks'e sözlükte hiç yer verilmemiş. Bu sizce de saçma bir durum değil mi?  – Dik âlâsı! «Tek liste» tarifi de anlamsız. Gene Türkçe Sözlük'te alakart kelimesi var, «seçmeli yemek» diye tarif edilmiş. «Yemek listesinden seçerek» diye, alakart'a bir açıklama da getirilmiş.  Bence fiks menü dediği de, alakart'ın karşıtı olan yemek listesidir. Lokanta daha elverişli fiyatla sabit bir yemek listesi yapmıştır. Ya bunu istersiniz, ya da listeden beğendiğiniz yemekleri (alakart) seçersiniz. Yani fiks menü'den maksat aslında daha ucuz, ama lokantanın düzenlediği sabit bir mönüdür.   (Muhsin Boz)
İki üç ay önce tavsiye ettiğiniz sözlük hakkındaki bilgileri bir yere not etmiştim, notu kaybettim. O günkü gazeteyi bulma imkânım da yok. Bilgiyi tekrarlar mısınız?  – Benim kısaca «Ayverdi Sözlüğü» dediğim eserin tam adı Misalli Büyük Türkçe Sözlük'tür. Bir adı da Kubbealtı Lugatı. Kubbealtı İktisadî İşletmesi tarafından yayımlandı. (Peykhane Sokağı No.3, Çemberlitaş-İstanbul. Tel. 0 212 516 25 56)  Kitapçılarda da bulabilirsiniz. 3 ciltte 3 550 sayfalık bir sözlük. Ciltli. Aradım, fiyatına dair bir bilgiye rastlayamadım. Hatırladığıma göre 100 YTL'nin üzerindeydi. 12.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
Ben dün, bir okurumun uyarısından yola çıkarak, Mehmet Ağar'ın «Millete küsmek bizim eşref'imizde yoktur» sözündeki eşref kelimesinin ne anlamda söylenmiş olabileceğini izaha çalıştım. Zorlandım daha doğrusu. Çünkü Mehmet Ağar olmadık laf edecek biri değil.  Hüseyin Movit dedi ki:  – Ben Mehmet Ağar'ı o konuşmayı yaparken dinledim. Kullandığı kelime eşref değil meşrep'ti.  – Emin misin Hüseyin Bey?  – Eşref dese ben yazmaz mıydım ağabey!  O taktirde mesele kalmadı demektir. Meşrep geniş anlamlı bir kelimedir: «Yaratılıştan gelen huy, tabiat, karakter, mizaç» ve «Hayat tarzı, davranış biçimi, gidiş, yol, meslek» demek.  Yani efendim meşrep, Mehmet Ağar'ın yerli yerinde pek güzel kullandığı bir kelimedir. Ziya Paşa'nın, Pek rengine aldanma felek eski felektir / Zira feleğin meşreb-i nâsâzı dönektir beytindeki meşrep. (Nâsâz da «Uygunsuz, ters, kötü» demek.)  «Hoppa, oynak, serbest tavırlı; yaşama tarzı içinde yer aldığı toplumun ahlâk anlayışına sığmayan» anlamındaki hafifmeşrep sıfatını bilmeyeniniz yoktur herhalde. 11.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Yaşar Kitapçı)
Sizin Türkçe katili dediğiinz yazarın çeşitlemeli (Hani müzikte varyasyon diyegeldiğimiz) yazı üslubundan ben, çok zevk alıyorum.  Ressam için renkler, bestekâr için sesler ne demekse, yazar için de kelimeler, çeşitlenerek, gereğinde hatta değiştirilerek farklı tınılar ve anlamlar elde etmeye de yarayan malzemedir; hiç söylenmedik, işitilmedik, düşünülmedik anlamlara götüren araçlardır.  Meğerki yazar usta, okur seçici ve biraz da değerbilir olsun.  10.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
«Sevgili Üstadım, diyor Hüseyin Movit dostum. Önsöz'ün eski adı mukaddime değil mi?»  Pazar günkü yazıda ben, mukaddime yerine mukaddeme imlasını tercih etmiştim, onu işaret ediyor; anlam yanlışlığı değil, söz konusu olan.  Daha çok mukaddime diye yazıldığını biliyorum, belki de ben de öyle yazmışımdır. Bu sefer, dur Ömer Asım Bey'e bir bakalım, dedim. Ben mümkün mertebe onun imla kılavuzuna uymaya çalışırım.  Diğer sözlük ve kılavuzlarda üç tercihe de rastlayabilirsiniz. 1. Mukaddeme yazanlar (Ömer Asım gibi). 2. Mukaddime yazanlar. 3. Birini seçerken diğerine de göndermede bulunanlar. 09.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (İdil Kavakçı)
Haluk Şahin «Biz Kuzey Ege'de çupra deriz, ama bakıyorum diplomatik ağızda çipura tercih ediliyor.» diye yazdı (Radikal, 2 ocak). İki şekilde de (çipura ve çupra balığı) yazılıyor. Bir de «diplomatik ağız» mı var?  – Diplomatik ağızdan maksat, kelimenin Kardak Krizi haberlerinde son günlerde çok kullanılmış olmasıdır, İdil Hanım.  Çipura-çupra ikilemine gelince. Ben üşenmedim, elimin altındaki kaynaklara baktım. Durum şudur:
Çipura'yı alan, çupra'ya hiç yer vermeyenler var: MEB (Bakanlık) sözlüğü, Meydan Larousse ve Dictionnaire Larousse, D. Mehmet Doğan, Ali Püsküllüoğlu ve Ayverdi sözlükleri.
Çupra'yı alan, çipura'ya yer vermeyenler var: Ömer Asım Aksoy imla kılavuzu, Kemal Demiray, M. Bahaettin Toven (TDK baskısı) ve Çağbayır sözlükleri.
Hem çupra'ya, hem de çipura'ya yer veren de var: Türk Dil Kurumu sözlüğü (Türkçe Sözlük) ile İmlâ Kılavuzu ve Büyük Larousse.  Öyle yazmış, böyle yazmış diye birbirimizi kınayacak halimiz mi var, İdil Hanımcığım! 08.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi
«Sarkozy kadınsız siyaset edemiyor» başlığı dikkatimi çekti, haberi okudum (Radikal, 4 ocak).  Siyaset etmek eski bir deyiş, «Cezalandırmak», hatta «idam etmek» anlamında kullanılırmış. «Siyasetle uğraşmak» anlamında siyaset yapmak denir. («Hayır, biri ticaret, biri siyaset yapıyor» der, Falih Rıfkı Atay.) [İlk defa değil. Siyaset kelimesini bu yıl burada, iki kere daha ele aldık. Türker Alkan Bey Dostum da köşesinde anlattı bir kere. Eeee?]  Dış Haberler imzalıydı yazı. Feminize etmek denir mi Türkçe'de, «Kadınlara da yer vermek» anlamında? Fransızca féminiser, «Kadınlaştırmak, dişileştirmek» demek. Se féminiser, «kadın sayısını artırmak» anlamında da söylenir. Türkçe'de feminizm, feminist kelimelerini kullanıyoruz. Ama yabancı dilden kelime alırken, bütün bir kelime ailesini de benimsemekten kaçınmamız gerekmiyor mu?  Nişan «Fransız sivil ve askerlere veriliyor» (Sivillere ve askerlere veriliyor» Fransız demeye lüzum var mı?); «Listeyi geri çevirirken, yarısının kadınlardan oluşturulmasını istedi» («..., adaylardan yarısının...»); «Zaten iki ay rötarlı giden Ordre Nationale du Mérite'in listesi...» («Zaten gecikmiş olan adaylar listesi»); «Sarkozy'nin mazeretsiz cinsiyet eşitliğine riayet edilmesini istediği belirtildi» (Tam anlamadım, sanırım «Sarkozy, eşit sayıda kadın ve erkek aday gösterilmesi konusunda mazeret tanımam» demiş olmalı.)  Haber önüme gelse, ben bu cümlelerde neleri düzeltirdim, diye sordum kendime. Cevabı da yukarıda yazdım. Dış Haberler'deki genç meslektaşlarımın alınganlık etmeyeceği ümidiyle. 05.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Mithat Egeli)
Aynı şeyi sivil yapınca hareket, asker yapınca harekât oluyor. Niye?  – Ayverdi Sözlüğü'nde HAREKET'in nüanslarıyla on ayrı anlamı verilmiş. Örnek cümle açıklamalarıyla birlikte.  HAREKÂT, malûm hareket'in çoğulu, «hareketler» demek. Cenap Şahabeddin «Sâkit (susan) dudakların harekâtında gizlisin» derken, kelimeyi bu anlamda kullanmış oluyor.  Ama harekât'ın askerlik terimi olarak, biraz kapsamlı bir anlamı daha var: «Askerî birlikler tarafından belli bir amaçla yapılan yürüyüş, çarpışma, çevirme, kovalama, manevra gibi savaşla ilgili her türlü faaliyet.» 04.01.2008 / Radikal

Dil Yâresi  Türkçe dostlarından (Salih Omurtak)
Rahmetli ninem «Sineğin kanadından yağ çıkarmaya çalışanlar»dan söz ederdi. Sineğin kendinden çıkarılacak bir şey var (Kan mesela), ama kanadından bir şey çıkaramazsınız. Kanadından demek daha uygun gibi geliyor bana.  Bir de bugünkü yazınızda «şehir eşkiyası» demişsiniz; eşkiya'daki «i» değil «ı»dır, diye biliyorum.  – Deyimleri kaynaklarda belirlendiği gibi kullanmaya ben özen gösteriyorum. Yöreden yöreye, evden eve, kişiden kişiye değişen söyleyişler de oluyor. «Ağzına ...» ile yetinmeyip, «Ağzına salıncak kurup sallanır sallanır ondan sonra...» diye de edilen küfür gibi. Bırakın kaynakları, bu deyimi kullanırken kanattan söz edene rastladığımı da ben hatırlamıyorum.  Eşkiya'da haklısınız. «I»nın üzerinde nokta yoktur. Benim eserim mi, dizgide mi olmuştur bilemiyorum, ama hatadır. Teşekkür ederim. 03.01.2008 / Radikal

Bu bölümdeki yazılar Sayın Hakkı Devrim’in Radikal Gazetesi’nde yayınladığı yazılardan alınmıştır.

OKTAY AKBAL, İKİ REKLAM İKİ TÜRKÇE YANLIŞI

2008-04-20T09:35:00.001+03:00

Reklamlar, özellikle de televizyon reklamları artık günlük yaşamımızın ayrılmaz bir parçası oldu.

Sadece pazarlama yani reklamını yaptıkları ürün ya da hizmet açısından değil, sözleri, müzikleri, esprileri, kullandıkları Türkçe ve görsel ögeler açısından da insanları en çok etkileyen "kültürel olay" televizyon reklamları.

Küçük çocuklar, televizyonun karşısına geçip, önceden gördükleri reklamın sözlerini ve müziğini, reklamdan önce, ya da reklamla birlikte tekrarlayarak, "büyüdüklerin" yani çevrelerindeki dünyayı öğrendiklerini kanıtlama çabasındalar.

Bilinçsiz anneler ve babalar da çocuklarının bu "reklam dünyasına eklemlenmeleri sürecini" alkışlayarak özendiriyorlar.

Televizyon zaten kendi başına, yani reklamlardan bağımsız olarak tüm yaşamımızı etkileyen, hatta biçimlendiren bir güç olarak hayatımıza girdi.

Çocukların topluma uyum sağlama süreçleri demek olan "sosyalizasyon" yani toplumsal değer ve kuralların çocuklara aktarılması sürecinde, televizyon, aile ve okulun bile önüne geçti.

Artık başta güzel Türkçemiz olmak üzere, çocuk hemen hemen bütün kültürel ögeleri, aile ve okuldan aldığı bilgilerle birlikte, hatta onlardan bile önce televizyondan öğreniyor.

Böylece hem televizyon hem de çok tekrarlandıkları için özellikle televizyon reklamları, en etkili öğretmenler oldu.

İşte bu nedenle televizyon reklamlarında yapılan hatalar, özellikle de Türkçe yanlışları çok önemli.

Popüler kültürün ayrılmaz bir ögesi ve hatta onun oluşturucusu konumunda olan televizyondaki ve televizyon reklamlarındaki hatalar, toplumdaki kültürel yozlaşmanın en önemli nedenleri.

Bunlardan biri Fiat otomobillerinin reklamında duyuluyor:

Fiat, yeni bir dizel otomobil motorunu tanıtırken, bunun bir "keşif" olduğunu söylüyor.

Oysa herkesin bildiği gibi "keşif" zaten olan bir şeyin bulunmasıdır.

Reklamda sözü edilen motor ise bir keşif değil, bir "icattır". Yani teknolojik olarak, daha önce var olmayan bir düzeneğin oluşturulmasıdır.

Reklamın bütün öyküsü yeryüzündeki coğrafi keşifler üzerine kurulduğu için tek bir sözcük değiştirilmesiyle filmin düzeltilmesi olanaklı değil. Tümünün çöpe gitmesi gerek.

Bunu da yapmayacakları için, bu hata uzun süreli yanlış bir eğitim haline dönüşecek ekranlarda.

Kötümserliğimin nedeni, bu konuyu, benden önce Sabah Gazetesi'nin değerli yazarı Emre Aköz'ün de belirtmiş ama henüz bir sonuç alamamış olması.

İkinci Türkçe yanlışı ise bir Turkcell reklamında kulaklarımı tırmalıyor.

Genellikle reklamlarla ilgili yazı yazanlar tarafından beğenilen son Turkcell reklamında, Türkcell'i simgeleyen kişi, üç maganda tarafından çok çalışmakla ve gereksiz işler yapmakla eleştiriliyor.

Reklam gerçekten çok güzel düşünülmüş ve çekilmiş, gayet de etkileyici.

Çeşitli konumlarda, farklı etkinlikler söz konusu.

Bunlardan bir tanesinde, Turkcell'i simgeleyen kişiyi çok çalışmakla eleştirenler, "dinlen be abi", "kalıbı dinlendir" diyor.

"Kalıbı dinlendirmek" Türkçe argosunda "ölmek" anlamına gelir.

Oysa reklamda bu deyim düpedüz "dinlenmek" anlamında kullanılıyor.

Deyimler ve atasözleri, Türkçemiz'in en güzel, en duyarlı ve en anlamlı bölümünü oluşturur.

Bu nedenle de sözcük yanlışlarından daha önemlidir bunlarda yapılan hatalar.

Tabii bu eleştirilerimin hiçbir sonuç vermeyeceğini biliyorum ama, hiç olmazsa okurlarım dikkat etsinler diye yazdım.

Yazı Emre Kongar'a aittir. Emre Kongar'ın kendi internet sitesinden alınmıştır. www.kongar.org

POLİTİKACILARIN DİL YANLIŞLARI VE HÜSEYİN MOVİT

2008-04-20T09:30:00.000+03:00

Ülkemizde dilimizi en kötü kullanan grupların başında hiç kuşkusuz politikacılar gelir.

En klasik yanlışları, "Demokrasi" ve "Bürokrasi" sözcüklerini, "ra" hecelerini uzatarak "Demokraaasi" ve "Bürokraaasi" olarak telaffuz etmeleridir.

Geçenlerde bunun bir istisnasını gördük.

Kuzey Irak'ta Amerikan askerlerinin Türk askerlerini göz altına almaları olayının tartışılması sırasında gazetecilerden biri, bu vakada kimin uydurduğu belli olmayan "müsadere" diye bir sözcük kullandı ve "Amerikalıların askerlerimizi müsadere ettiğini" söyledi.

Bu sözcüğe Meclis Başkanı Bülent Arınç derhal karşı çıktı ve dedi ki:

"Müsadere kelimesi insanlar için kullanılmaz, eşyalar için kullanılır".

Bülent Arınç, temiz bir İstanbul Türkçesi'ni klasik vaiz vurgularıyla konuşan bir politikacıdır.

Bu konudaki uyarısı haklıydı.

Ama "zorla alım" anlamına gelen müsadere sözcüğünün cansız varlıklar yani şeyler veya eşya için kullanıldığını söylerken kendisi de bir yanlış yapmış, "eşyalar" demişti:

"Eşya" zaten "şey" sözcüğünün çoğuludur, şeyler demektir.

"Eşyalar" olmaz.

Tabii politikacıların Türkçe yanlışları deyince, Hüseyin Movit'i anmamak olanaksız.

Hüseyin Movit, 1990 yılında Korhan Akdere ve Avni Taşar adlı iki arkadaşıyla birlikte Türkçe Gönüllüleri-Dil İzleme Grubu adında bir gönüllü grup kuruyor ve üç arkadaş başlıyorlar medyadaki Türkçe yanlışlarını izlemeye.

Bugün Türkçe Gönüllüleri Grubu üyelerinin sayısı yaklaşık 1000 kişiye ulaşmış durumda.

Grup üyeleri gördükleri, duydukları yanlışları Movit'e iletiyorlar, o da bunları topluyor ve sorumlularını uyarıyor.

Movit kendini tam anlamıyla Türkçe'ye adamış durumda.

Gözcü gazetesinde haftada 7 gün, "İğneli Fıçı" adı altında, Gazeteciler Cemiyeti'nin çıkardığı Bizim Gazete'de, haftada iki gün "Medyanın Dili" başlığıyla dil üzerine makaleler yazıyor.

Ayrıca Ulusal Kanal'da Pazartesi ve Perşembe günleri saat 12:10'da elli dakikalık bir Türkçe programı yapıyor.

İçinde ünlü şair ve tiyatro sanatçısı Yılmaz Gruda'nın da o tok sesi ve derin kültür birikimi ile konuk olarak yer aldığı bu program yayınlandığı aynı gün gece yarısı tekrarlanıyor.

Şimdi gelelim işin en ilginç bölümüne:

Hüseyin Movit kimdir?

Hüseyin Movit, geleneksel Türk mutfağının günümüzdeki en önemli temsilcilerinden biri olan Hacı Salih'in oğludur.

Hacı Salih, Beyoğlu gibi bir yerde, içkisiz bir lokantayı, mutfağının mükemmelliği ile tanıtmış, müthiş bir aşçıdır.

Hüseyin Movit 1974'de kadar fiilen babasının lokantasında çalışır.

Bu tarihte babasının yanından ayrılır ve Balat'ta Hacı Salih markası adı altında turşuculuğa başlar.

Ne yazık ki 1999 yılında turşuculuğu bırakmıştır.

Türkçe hayranlığı ve tutkusu nereden gelir Hüseyin Movit'in?

O da babadan.

"Babam da Türkçe yanlışları için üşenmez, insanlara mektuplar yazardı" diyor.

Değerli okurlarım, Hüseyin Movit, babası Hacı Salih Movit'in damak tadımıza ve yemek kültürümüze yaptığı hizmeti, güzel Türkçemiz'e yapıyor.

Dilimizin bu yılmaz savaşçısını kutluyor ve çabalarında başarılar diliyorum.

Yazı Emre Kongar'a aittir. Emre Kongar'ın kendi internet sitesinden alınmıştır. www.kongar.org

TÜRKÇENİN TARİHSEL GELİŞİMİ

2008-04-20T09:27:00.001+03:00

Türk dillerinin yazılı metne dayalı tarihleri 7.-9. yüzyıl Orhon Türkçesine kadar uzansa bile, Türkiye Türkçesi için, Anadolu'ya göç eden Oğuzların 11. yüzyıldan sonra kendi lehçeleri üzerine kurdukları yazı dilini başlangıç saymak gerekir.

15. yüzyıla kadar Eski Anadolu Türkçesi olarak adlandırdığımız bu dönemin en ünlü temsilcisi Yunus Emre'dir.

Anadolu Selçuklularının önce Arapçayı, sonra da Farsçayı resmi dil olarak kabul etmeleri nedeniyle Türkçe Anadolu sahasında 13. yüzyıla kadar gelişememiştir. 13. ve 15, yüzyıllar arasında da gittikçe artan sayıda Arapça, Farsça sözcük içeren bir dil ortaya çıkmıştır. Ancak yine de sade sayılabilecek bir Türkçenin egemen olduğu bu dönemden sonra Osmanlıca adı verilen, yoğun Arapça, Farsça etkisi görülen bir dönem başlamıştır.

16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar süren Osmanlıca dönemi kendi içinde Başlangıç Dönemi, Klasik Dönem ve Yenileşme Dönemi olarak üç bölümde incelenir. Bu dönemde yalnız Arapça, Farsça sözcükler değil gramer kuralları da Türkçeye girmiş, yalnız aydın kesimin okuyup yazabildiği bir saray dili ortaya çıkmıştır.

Dilde özleşme çabaları 19. yüzyılın ikinci yansında Tanzimat dönemi ile başlamıştır. Aydınların Türkçe sözcük kullanma, Arap alfabesinde yenilikler yapma (örneğin tüm ünlüleri yazıda gösterme, normalde bitişik yazılan Arapça harfleri ayrı yazma gibi) çabalarıyla geçen bir hazırlık döneminden sonra Cumhuriyetle birlikte çağdaş Türkçenin temelleri atılmıştır.

Atatürk'ün özel ilgi ve çabalarıyla Latin alfabesine geçilmiş, tarama, derleme ve türetme yoluyla dildeki Türkçe sözcük oranı kısa sürede büyük oranlara ulaşmıştır.

Kaynak: www.dilimiz.gen.tr

YABANCI SÖZCÜKLER

2008-04-20T09:25:00.000+03:00

RADYO TELEVİZYON YAYINLARINDA TÜRK DİLİ KULLANIMI
Türkçe Sözcüklerin Yerine Batı Dillerinden Giren Sözcüklerin Kullanılması

Radyo ve televizyon kanallarında; yazılı, sesli ve görüntülü reklamlarda; basında ve günlük yaşamda Türkçe sözcükler yerine Batı dillerinden sözcüklerin yeğlenmesi, son yılların en önemli dil sorunlarındandır. Çoğu sözcüğün yaşayan Türkçede bir karşılığı olduğu ve üretilebileceği halde, özellikle İngilizcesinin kullanılması, Batı tarzı yaşam özentisinin bir uzantısıdır.

Aşağıda günlük yaşantımıza girmiş bazı sözcüklerin Türkçe karşılıkları sıralanmıştır. Daha ayrıntılı bilgi için bkz.
Yabancı Kelimelere Karşılıklar, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1995.
Yabancı Kelimelere Karşılıklar(İkinci Kitap), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1998.

Örnekler:
absürd = saçma
adisyon = hesap
aircondition = havalandırma aracı
agresif = sinirli
aksiyon = eylem
aktif = etkin
aktivite = etkinlik, faaliyet
ambulans = cankurtaran
anons = duyuru
angaje = dolu
artist = sanatçı
asist = yardım (asist etmek = yardım etmek)
background = alt yapı, arka plan
badygard(bodyguard) = koruma
bestseller = çok satar
bilboard = duyuru tahtası, duyuru panosu
branş = dal, alan
brifing = bilgilendirme (brifing almak = bilgi almak, brifing vermek = bilgi vermek, bilgilendirmek)
catering = ikram
center = merkez
check etmek = denetlemek, yoklamak
contekst = bağlam
corner = köşe
damping = indirim
deadline = süre sonu

deep freez = derin dondurucu
defans = savunma
dejenere = bozulmuş
dejenerasyon = bozulma
deklarasyon = bildiri
departman = bölüm
depresyon = bunalım, çöküntü
detay = ayrıntı
dizayn = tasarım ( dizayn etmek = tasarlamak, düzenlemek)
dizaynır = tasarımcı
doküman = belge
efor = çaba
ekarte etmek = elemek
ekipman = donanım
ekonomik class = hesaplı sınıf
eksper = uzman
ekstre = hesap özeti
e-mail = e-posta(elektronik posta), elmek (elektronik mektup)
empoze etmek = dayatmak
enformasyon = danışma
entegrasyon = uyum
enteresan = ilginç
faks = belgegeçer
faul = yanlış, hata
fastfood = ayaküstü
festival = şenlik
filtre = süzgeç
final = sonuç
finiş = bitiş, varış
first class = birinci sınıf
fitness = sağlıklı yaşam
flaş = çarpıcı
format = biçim
full = dolu, tam

full time = tam zamanlı
global = küresel
hit = gözde
illegal = yasadışı
imaj = görüntü
indeks = dizin
inisiyatif = üstünlük, öncelik
izolasyon = yalıtım
jenerasyon = kuşak, nesil
jogging = koşu
kampus = yerleşke
kaos = karışıklık
karambol = karmaşa
koç (coach) = çalıştırıcı
komünikasyon = iletişim
komisyon = kurul
konfirmasyon = doğrulama
kongre = kurultay
konsantrasyon = yoğunlaşma
konsept = kavram
kontrast = karşıt
kreasyon = yaratım
kreatör = yaratıcı
kriter = ölçüt
lanse etmek = öne sürmek, sunmak
legal = yasal
life style = yaşam biçimi
likit = akışkan, sıvı
literatür = yazın, edebiyat
maç = karşılaşma
makro = geniş
maksimum = en çok
marj = pay
marjinal = sıradışı
mega = büyük, dev, muazzam

metot = yöntem
metropol = anakent
motivasyon = isteklendirme, güdüleme
minimum = en az
natürel = doğal
network = bilişim ağı
no-frost = karlanmaz
nominal = saymaca
non-stop = durmaksızın, duraksız
nostalji = geçmişe özlem
objektif = nesnel
ordövr = ön yemek
over night = gecelik
panorama = görünüm
paradoks = çelişki
parametre = değişken
partner = eş
part time = yarı zamanlı
pasif = edilgen
patent = buluş
periyot = dönem
periyodik = süreli
perspektif = bakış (görüş) açısı
platform = alan
polemik = tartışma
popüler = sevilen, tutulan, beğenilen
pozisyon = durum
pres = baskı (pres yapmak = baskı yapmak, bastırmak)
prezantabl = hoş görünümlü, gösterişli, seçkin
prezantasyon = sunuş
prime time = çok izlenen saatler(televizyon programlarında)
prodüksiyon = yapım
prodüktör = yapımcı
profil = (yan) görünüş
promosyon = tanıtım

prosedür = izlek
proses = süreç
protokol = 1. Tören düzeni 2. Sözleşme
prototip = ilk örnek
provokasyon = kışkırtma
provokatör = kışkırtıcı
prömiyer = ilk gösteri
radikal = kökten
reel = gerçek
realite = gerçeklik
refüj = orta kaldırım
rehabilitasyon = iyileştirme
resepsiyon = kabul töreni
restorasyon = onarım
revizyon = düzeltme, yenilenme
rölanti = yavaşlatma, askıya alma, ağırlaşltıma (rölantiye almak = yavaşlatmak)
sabotaj = baltalama
seksiyon = bölüm
sempatik = canayakın
sezon = mevsim
shop = dükkân
shopping center = alışveriş merkezi
show = gösteri
show room = gösteri yeri, sergi, gösteri merkezi
spiker = sunucu
spesiyal = özel
sponsor = destekçi, destekleyici (sponsorluk yapmak = desteklemek)
spontane = doğaçlama
star = yıldız
subjektif = öznel
teyp = kasetçalar
timing = zamanlama
trend = eğilim
vizyon = 1. Gösterim(vizyona girmek= gösterime girmek, gösterilmek) 2. Geniş(uzak) görüşlülük)

Kaynak: www.dilimiz.gen.tr

Sözlükçe

2008-04-20T09:22:00.001+03:00

SÖZLÜKÇE

AĞIZ: Lehçeler daha küçük konuşma farkları ile ağız adı verilen birimlere ayrılırlar. Ana dilin lehçeleri içinde ses ve söyleyiş yönünden görülen küçük ayrılıklara ağız adı verilir. Örneğin Anadolu lehçesinin Rumeli, Karaman, Erzurum, Aydın ağızlarına bölünmesi gibi.

BİRLEŞİK SÖZCÜK: İki ya da daha çok sözcükten oluşan ve tek kavramı karşılayan anlam birimleridir. Birleşik sözcükleri oluşturan sözcüklerin arasına çekim ve yapım ekleri ya da başka bir sözcük giremez.

CÜMLE: Duygu ve düşüncelerimizi anlatan ve içinde yargı bulunan sözcük dizisine cümle edı verilir.

DARLIK-GENİŞLİK: Ünlüler çıkartılırken çene açılır ve daralır. Böylece ağız boşluğunda genişlemeler ve daralmalar oluşur. Çenenin ve ağız boşluğunun durumuna göre çıkarılan ünlülere geniş (a-e-o-ö) ve dar (ı-i-u-ü) ünlüler denilir.

DİALEKT: Bkz. Lehçe.

DİL AİLELERİ: Yaşayan diller, birtakım eski ana dillerin farklılaşarak dallanmasından meydana gelmiştir. Buna göre aynı ana dilden gelen diller aralarında akraba olurlar. Böylece dil aileleri meydana gelir. Hint-Avrupa, hâmi, Sami, Fin-Ogur, Türk dil aileleri gibi.

DÜZLÜK-YUVARLAKLIK: Ünlülerin çıkarılış sırasında dudaklar, düz, yayvan ve yuvarlak bir şekil alır. Bu nedenle ünlüler dudakların aldıkları şekillere göre düz (a-e-ı-i) ya da yuvarlak (o-ö-u-ü) ünlüler olarak adlandırılır.

EK FİİL (EK EYLEM): Ad soylu sözcüklerin yüklem görevinde kullanılmalarını sağlayan yardımcı fiile ek fiil (ek eylem) denir.

FONETİK: Sesbilim. Dildeki seslerin özellikleri inceleyen bilime sesbilim adı verilir.

GÖSTERGE: Sözcük ve kavram arasında ayna ile aynadaki görüntü kadar yakın bir anlam ilişkisi bulunmaktadır. Örneğin, at sözcüğünü duyduğumuz ve okuduğumuz zaman zihnimizde hemen bir at kavramı oluşur. Bu nedenle dilbilimde sözcüge gösterge adı verilir. Genellikle at kavramı bütün dillerde aynıdır. Ancak bu kavramı belirten göstergeler değişir.

İKİLEME: Anlatımı daha güzel ve etkili duruma getirmek için aralarında ses benzerliği bulunan yakın, aynı ya da zıt anlamlı sözlerin yan yana kullanılmasına ikileme denir. Örneğin: mırın kırın, tıklım tıklım, gürül gürül gibi.

LEHÇE: Yaşayan diller dil ailelerinin ayrılmasından sonra daha ileri bir dallanmaya doğru yol alırlar. Çoğu oldukça farklı konuşma dillerine ayrılırlar. Ana dilden koparak farklılaşan, ses ve yapı yönünden önemli ayrılıklar gösteren ana dilin kollarına lehçe (dialekt) adı verilir. Örneğin Batı Türkçesi, Anadolu, Azeri, Türkmen vb. lehçelere ayrılmıştır.

MORFOLOJİ: Biçimbilim. Dildeki sözcüklerin yapısını, köklerini, ekleri ve bunların bağlanış biçimlerini inceleyen dilbilgisi ve dilbilim kolu.

NESNE: Öznenin yaptığı işten doğrudan etkilenen ve geçişli eylemi tümleyen sözcüklere nesne adı verilir.

NOKTALAMA İŞARETLERİ: Yazılı metin ve diyalogların daha doğru ve iyi anlaşılabilmesi için kullanılan işaretler.

ÖZNE: Cümlede işi yapan, eylemi oluşturan kişi, hayvan, bitki ya da diğer şeylere özne adı verilir.

SEMANTİK: Anlambilim. Dildeki her türlü anlam konusunu inceleyen dilbilgisi ve dilbilim dalı.

SENTAKS: Sözdizimi. Dildeki sözcüklerin sıralanışını, özne, tümleç, yüklem arasındaki ilişkileri inceleyen dilbilgisi ve dilbilim dalı.

SÖZCÜK: Anlamlı ses ya da ses birliğine sözcük adı verilir.

ŞİVE: Dildeki söyleyiş özelliğidir.

TELAFFUZ: Söyleyiş, söyleniş.

TÜMLEÇ: Eylemin anlamını tümleyen ad durum ekleri ve ilgeç olan sözcüklere tümleç adı verilir.

ÜNLÜ: Ağız boşluğunda ve ses yolunda hiçbir engele çarpmadan çıkan seslere ünlüler denir. Türkçede sekiz tane ünlü bulunmaktadır: a-e-ı-i-o-ö-u-ü.

ÜNSÜZ: Ağız boşluğunda ve ses yolunda bazı engellere çarparak çıkan seslere ünsüzler denir. Türkçede 21 ünsüz bulunur: b-c-ç-d-f-g-ğ-h-j-k-l-m-n-p-r-s-ş-t-v-y-z.

Kaynak: www.dilimiz.gen.tr

REKLAMLARDA YAPILAN TÜRKÇE YANLIŞLARI

2008-04-19T21:33:00.000+03:00

Reklam sektörü dendiği zaman hemen tüm gözler sadece reklam ajanslarına çevrilmektedir. Oysa reklam kavramı daha geniş bir alanı kapsamaktadır. Reklam sektörü reklam ajansları, reklamverenlerin reklam ve halkla ilişkiler bölümleri, reklamverenlerin pazarlama ve pazarlama iletişimi bölümleri, medya, matbaalar, dijital baskıcılar, serbest çalışan reklamcılar, reklam filmi yapımcıları, araştırma şirketleri gibi geniş bir alandan oluşmaktadır.

Reklam alanında kullanılan Türkçede yapılan yanlışlar sadece ajanslardan kaynaklanmamakta, yukarıda söylediğimiz geniş alanda yapılmaktadır.

Daha önceki yıllar yapılan bazı küçük ve dar kapsamlı araştırmalar göstermiştir ki, tüm mecralar incelendiği zaman en az Türkçe hatası reklam sektöründe yapılmaktadır. En çok Türkçe hatası ise medyada karşımıza çıkmaktadır. Günlük dilde halkın yaptığı Türkçe hataları ise çok yüksek boyutlardadır.

Reklam sektörünün içinde de yine en az Türkçe yanlışı reklam ajanslarından çıkan çalışmalarda görülmektedir. Bunun nedeni ise çok basittir. En çok yapılan Türkçe yanlışları sıralandığında iki madde öne çıkmaktadır. Yanlış sözcük kullanımı ve yanlış ifade kullanımı. Reklam ajanslarında sürekli olarak yazım kılavuzu, deyimler kılavuzu ve sözlük kullanıldığı için yanlışlıklar en az seviyededir. Sanıldığı ve sürekli dile getirildiği gibi reklamcılar Türkçeye zarar vermemektedir.

Türkçe yanlışı diye reklamcıların önüne konulan örneklerin başında, yabancı sözcükler gelmektedir. Özellikle de marka isimleri. Oysa marka isimleri, mağaza tabelaları, kafe isimleri gibi uygulamaların pek çoğu reklamcılar tarafından yapılmamaktadır. Bilinçli reklamverenler marka ismi oluşturacakları zaman ajanslardan konu ile ilgili çalışma isterler. Bu çalışmada da nasıl bir isim istediklerini belirtirler. Pek azı Türkçe isim istediklerini belirtirler. Genelde Türkiye’de marka sahipleri, yabancı isim isteğinde bulunurlar. Tüketicilerin kendilerini yabancı marka sanmalarını arzularlar. Bunun sorumlusu reklam ajansları değil, reklamverenlerdir. Aynı şekilde kafesinin ismini yabancı isim koyan bir kafe sahibi doğal olarak bir reklam ajansı ile çalışmıyordur. Bu tür yanlışlar için mekan sahiplerini ve reklamverenleri suçlamak daha doğru olacaktır.

Yabancı sözcük kullanımı konusunda reklamcılar sürekli suçlanan kesimdir. Oysa biz reklamcılar, iletişim amaçlı Türkçeyi kullanırken özellikle yabancı sözcük kullanmamaya özen gösteririz. Kullandığımız Türkçe sözcükler arasında Osmanlıca, İngilizce, Fransızca, Farsça, Arapça, İtalyanca kökenli sözcükler olabilir. Biz doğrudan yabancı sözcük kullanmayız. Yabancı sözcükler Türkçeye girdiği zaman TDK ya da Dil Derneği gibi kurumlar yabancı sözcüklere Türkçe kurallarına uygun sözcükler önerirler. Bu sözcükleri çeşitli kurumlar aracılığı ile halkın kullanımına sunarlar. Yaşayan Türkçe içinde önerilen Türkçe sözcükler kabul görürse herkes tarafından kullanılmaya başlanır. Kabul görmezse yabancı sözcük, Türkçe kurallarına uygun olarak Türkçeleştirilir ve Türkçeleştirilmiş olarak kullanılır. Biz reklamcıların kullandığı iddia edilen yabancı sözcükler, Türkçeleştirilmiş sözcüklerdir. Bazen de Osmanlıca kökenli sözcükleri kullanırız. İletişim süreci içinde daha etkili olan sözcükleri seçmek bizim işimizdir. Kullanımdan kalkmadığı sürece Türkçe sözlüklerde bulunan her sözcüğü, her vatandaş gibi biz reklamcıların da kullanma hakkı vardır. Bunun önümüze Türkçe yanlışı olarak getirilmesi doğru değildir.

Reklamcıların işlerinde Yazım Kılavuzu kullanmalarına rağmen yine de arada bir sözcüklerin yanlış yazıldığı gözlemlenmektedir.
Reklamlarda karşımıza çıkan bu yanlışlıklar reklam yazarlarına sorulduğunda iki neden karşımıza çıkıyor. Birincisi reklam yazarının bilmeden yaptığı hata, ikincisi ise müşterinin yanlış yazım üzerine ısrar etmesi. Özellikle reklam yazarları Yazım Kılavuzu ile çalıştığı için sözcükler üzerinde önemle durmaktadır. Ancak, ticari bir disiplin olan reklamcılıkta sonuç olarak müşterinin isteği uygulanabilmektedir. Bu gibi durumlarda ajans özellikle yanlış kullanıldığı konusunda reklamvereni uyarır. Ya da yanlış, reklam yazarının yaptığı bir hata ise bu hata bazen hem ajans içinde hem de reklamveren kontrolünden kaçabilmektedir.

Reklamcılar bazı reklamlarda günlük konuşma dilini kullanmaktadırlar. Bunun nedeni ilgili hedef kitleye ulaşma çabasıdır. Durum böyle olunca günlük konuşma dilinin reklamlarda kullanılması hata gibi görülmektedir. Oysa günlük konuşma dilini düzeltecek olanlar reklamcılar değildir. Reklamcılar bu durumda bile yanlış Türkçe kullanmamaktadırlar. Sadece ilgili hedef kitlenin şivesi ve tarzı reklamlara yansıtılmaktadır. Bu da bir Türkçe yanlışı değildir.

Yine günlük konuşmalardan elde ettiğimiz yeni deyimler biz reklamcılar için önemli bir dil ve iletişim malzemesidir. Bunu da kullanmak yanlış değildir. Değişen Türkçe içinde halkın yarattığı ve kullanmaya başladığı bir deyimi kullanmak yerindedir.

Günümüzde pek çok yazım kılavuzu olması ise yanlışları tek bir kılavuzdan düzeltme konusunda zorluk çıkarmaktadır. Genelde kullanılan yazım kılavuzları şunlardır:

Dil Derneği Yazım Kılavuzu
Türk Dil Kurumu Yazım Kılavuzu
Ömer Asım Aksoy imzasını taşıyan Yazım Kılavuzu
Ali Püsküllüoğlu imzasını taşıyan kılavuzlar ve sözlükler

Yazım kılavuzları yanı sıra ajansların çok büyük kısmı Türkçe olarak yazılmış tüm sözlükleri de barındırmaktadır. Bu nedenle reklam yazarı, düzeltmen ya da müşteri temsilcileri hem yazım kılavuzlarını hem de sözlükleri takip eder. Sözlüklerin de çokluğu yine kafa karışmasına neden olan durumlardan biridir. Hangi sözlük doğrudur, bunun bilinmemesi sorunlara neden olmaktadır.

Reklam sektörünün insan kaynağı olarak beslendiği alan üniversitelerdir. Ne yazık ki, Reklam Yaratıcıları Derneği olarak yaptığımız reklam yarışmalarında, öğrencilerimizden gelen işleri incelediğimizde en önemli sorunların yanlış Türkçe kullanımı ve Türkçe ifadede yetersizliği olduğunu gözlemlemekteyiz. Bu durumun ilk, orta ve yüksek öğrenim döneminde çözülemediği açıktır. Türkçenin yanlış kullanımı sektörümüzde hem işleri olumsuz etkilemekte hem de iletişim sorununun yaşanmasına neden olmaktadır. Bu durumun eğitimciler tarafından ele alınması gerekmektedir. Reklam sektöründe halen çalışan reklamcıların çok büyük kısmı Türk Dili ve Edebiyatı ya da Türkoloji bölümlerinden mezun değildir. Çünkü, reklamcılık bir yaratıcı düşünme alanıdır. Bu kişiler toplumun her kesiminden ve herhangi bir okuldan gelebilir. Bu nedenle sektör Türkçe eğitimini kendi içinde olağan bir iş süreci olarak yapmaktadır. Ancak, belirttiğimiz üzere anadili Türkçe olan gençlerimizin, Türkçe sorunları eğitim yıllarında eğitmenler tarafından çözülmesi gereken bir durumdur.

Reklam sektöründe yine de yanlışlıklar yapılmaktadır. Bu yanlışlıklar ana başlıkları ve kısa örnekleriyle RYD tarafından derlenmektedir. Çok yakında bu blog üzerinden tüm okurlarla paylaşılacaktır.

Reklam Yaratıcıları Derneği
Türkçe Çalışma Kurulu

KISALTMA KURALLARI

2008-04-19T20:16:00.000+03:00

KISALTMA KURALLARI (Bu bölüm, Bülent Fidan'ın 2002 yılında yayınlanan Kısaltmalar Kılavuzu kitabından aktarılmıştır)

Kısaltma (abbreviation) sözcüğü genel olarak düşünüldüğünde, karşımıza iki türü çıkar. Bunların ilki metin kısaltmasıdır. Okuyucuya, dinleyiciye bir konu, olay ya da alıntı olarak sunulan uzun metinler bazen, gereksiz görülen kısımlar çıkartılarak aktarılır. Böylece uzun metnin, o an gereken kısmı ile bütün olay ya da söylenmek istenen şey anlatılmaya çalışılır. Diğer kısaltma ise bu sözlüğün asıl konusunu içerir: Sözcüklerin içlerinden seçilen harflerle simgeleştirilmesini.

Kısaltma, sözcüğün ya da sözcüklerin, içinde yer alan harflerden bir bölümü ile belirtilmesidir. Kısaltmanın amacı, mevcut metin alanı içinde yer kazanmaktır. Metinlerde kullandığımız çoğu simge de aslında birer kısaltmadır. Bu simgeler, simgeyi okuyan kitle tarafından ortak bir kod olarak önceden kabul edilmişlerdir. Uluslararası ölçü birimleri, trafik simgeleri, çeşitli piktogramlar da birer gösterge olmalarının yanı sıra aynı zamanda birer kısaltmadır. Kısaltmalar, bulundukları dil içinde belli kurallarla oluşturulmuşlardır. Bu kurallar herkesin anlayabilmesi için değişmezdir. Bu nedenle mevcut kısaltmalar da zaman içinde değişmez. Ancak bazı yazarlar, yapıtlarında farklı bir kısaltma yöntemi uygulayabilir ya da o zamana kadar kısaltılmamış sözcükleri de kısaltma yoluna gidebilirler. Böyle durumlarda yapıtın sahibi, yapıtın başında bu kısaltmalara ilişkin dökümü sunar. Yine de en sağlıklı ve sürekli olanı, dil kurallarına uygun olarak, önceden belirlenmiş kısaltmalara sadık kalmaktır.

Kısaltma, kendi içinde üç bölüme ayrılmaktadır. Bu ayrım, kısaltmaların oluşturulma biçimleriyle ilgilidir. Kısaltmalar,
a. akronemi (ecronymy)
b. alfabetik (alphabetism)
c. kesme (chipping)
olmak üzere üç başlık altında incelenmektedir. Yapılmış kısaltma, bu üç türden birine dahil olabileceği gibi birden fazla türe de dahil olabilir.

Gerek Türkçe, gerekse başka dillerden uyarlama sonucu oluşturulmuş ve sıkça karşılaştığımız akronemi teriminin pek çok anlamı bulunmakla birlikte burada, bir söz öbeğini oluşturan bütün sözcüklerin baş harfleri alınarak oluşturulan yeni sözcük biçiminde tanımlanır.
AGİK (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı)
GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi)
YÖK (Yüksek Öğretim Kurulu)
YSK ( Yüksek Seçim Kurulu) son yıllarda, Türkçenin söz varlığı içinde beliren akronemi örneklerindendir. Görüldüğü gibi dilin olağan söyleyiş kurallarına göre sesletilen ve sözcük gurubu, deyim, ad ya da tümcenin baş harfleriyle oluşturulan bu öğelerin her biri, dilde sanki yeni bir anlamı karşılıyormuş gibi kullanılmaktadır. Akronemilere ilişkin bir başka özellik bu öğeyi oluşturan harfler arasında nokta, virgül gibi işaretlerin bulunmayışıdır.

Akronemiler, tek tek baş harfler alınarak üretilirse de kimi kez birkaç harfin kimi kez de bir hecenin bu oluşuma katıldığı görülür.
YAYÇEP (Yaygın Çiftçi Eğitim Projesi)
OYAK (Ordu Yardımlaşma Kurumu)
Gerçekte, böyle bir hece ya da birkaç harf alınarak yapılan kısaltmalara akronemi yerine, kesme (clipping) demek daha yerinde olacaktır.

Birden çok sözcükle anlatılan sözcük gurubu, ad ya da deyim yerine kullanılan akronemiler, bazen dildeki mevcut sözcüklerle eşsesli olabilir, bazen de sözcük oyunu (cinas) uğruna yaratılabilirler. Örneğin İngilizcenin ve Türkçenin sözvarlığında yeni bir öğe olan yuppie (young urban professional) sözcüğü, sonundaki -ie ekinden dolayı İngilizce grumpie (grown-up and mature people), yeppie (young european and proud people), puppie (poor urban Professional) gibi türetmelere yol açmıştır. Tam aynı olmamakla birlikte, Türkçenin yeni öğelerinden olan, ÖSS, ÖYS dizilerinde ya da tüm sözcüğün kullanılmasına karşın, alo post, alo fidan, alo vatan bileşiklerinde olduğu gibi...

Türkçenin sesbilgisi ve söyleyiş özellikleri akronemi ve alfabetik sınırlarını esnetmektedir. Dilimizin, sözcük ve sözcük içindeki hece başında çift ünsüz bulundurmama ilkesi, baş harfler alınarak üretilen pek çok kısaltmayı alfabetik yapmaktadır. Gerçekte bütün dillerde kimi biçimler için akronemik ve alfabetik ilkeler birbirine karışmaktadır. Yine Türkçeden örnek verecek olursak:
APS (okunuşu a-pe-se)
DÇM (okunuşu de-çe-me)
KDV (okunuşu ka-de-ve)
ÖSS (okunuşu ö-se-se)
ÖSYM (okunuşu ö-se-ye-me) kısaltmalarının tümü harf harf okunarak birer alfabetik örneği oluşturmaktadır. Sıraladığımız bu öğeler de akronemiler gibi kendilerine kaynak oluşturan kavramlar tek tek düşünülmeksizin ve yeni bir anlamı ifade ediyormuşcasına dilde yer almaktadırlar. Öyle ki, Türkçenin en sık kullanılan alfabetiklerinden biri olan PTT (pe-te-te) biçimi o denli kalıplaşmış ve yaygınlaşmıştır ki, özelleştirme açıklamalarında dahi, "PTT'nin T"si gibi kullanımlara yol açmış ve yalnızca bir T harfine geniş bir içerik yüklenmesini sağlamıştır. Sonuç olarak diyebiliriz ki alfabetikler, bir sözcük grubunun baş harfleri alınarak oluşturulan, ancak harf harf sesletilen kısaltma örnekleridir.

Son kısaltma türü, genellikle bir sözcük grubunu oluşturan öğelerden birden çok harf, hece ve sözcüğün tamamı alınarak oluşturulan biçimlerdir. İngilizce clipping olarak geçen, bizim de kesme adını önerdiğimiz bu grup içinde
ANAP (Anavatan Partisi)
ATEM (Alkol ve Uyuşturucu Bağımlılarını Tedavi Merkezi)
TÜRK-İŞ (Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu) gibi kısaltmalar sayılabilir. Bunlar dışında, bir sözcük grubunun ya da adın eksiltili ya da kısaltılarak kullanılması da bu türe katılmaktadır. Örneğin, diskotek yerine disko, diapozitif yerine dia denmesi ya da Türkçenin sözvarlığında son yıllarda beliren by-pass ameliyatı için baypas biçiminin kullanılması gibi.

Türkçedeki akronemi, alfabetik ve kesme örneklerinin dikkatimizi çeken bir başka yanı da, genellikle bir özel addan, kurum, kuruluş ya da örgüt adlarından oluşmasıdır. Tür adlarının kısaltıldığı DÇM (Dövize Çevrilebilir Mevduat), APS (Acele Posta Servisi), KDV (Katma Değer Vergisi) gibi örnekler bulunuyorsa da bunların sayısı azdır (N. Emecan, 1960'tan Günümüze Türkçe, İstanbul 1998, 1. Baskı, s. 45-47).

Kısaltmaların Kullanıldığı Alanlar

Türkçe'de kısaltmaların kullanıldığı alanlar, genel olarak şöyledir:

• Metin içinde yukarıda saydığımız örneklerin de sıkça kullanıldığı haber gibi aktarımlarda (... Merkezi planlama anlayışının lider kuruluşu DPT, küreselleşme sürecine ayak uyduramadığı gerekçesi ile yerini SAPK'ye bırakıyor...)

• Konu içinde geçen bir olay ya da bilginin nereden alındığını anlatan dipnotlarda (N. Emecan, 1960'tan Günümüze Türkçe, İstanbul 1998, 1. Baskı, s. 45-47); mekân belirtmede (BAĞ-KUR Kadıköy Şb. Md.)

• Ünvan belirtmede (Yük. Mim. Sevda Yenice)

• Uluslararası ölçülerde (5 km).

• Adreslerde (Cad. Sok.)

• Ad yazımlarında (M.K. Atatürk)

• Bilimsel çalışmalarda özel kısaltmalar olarak (Kimyasal elementler, bilgisayarla ilgili yazılarda, muhasebe kayıtlarında)

• Ve metin içinde gerektiğinde.

Bu kullanımlar, yukarıda da belirttiğimiz gibi yazı ve konuşma alanlarında yer kazanmak amacıyla yapılır.
Her ne kadar kısaltmalar değişmezdir ve belli kurallara göre oluşturulmuş desek de yazım kılavuzları göz önüne alınırsa, kısaltmalarda hem kurallar hem de kuralsızlıklar ortaya çıkmaktadır. Kurallar, Türk Dilinin kurallarına göre mi yoksa gelişi güzel mi yapıldığı açık olmayan bir haldedir.

KISALTMALARDA UYGULANAN KURALLAR

1. Uluslararası Birimler Dizgesi'nde yer alan birimlerin kısaltmaları, genelde küçük harfle yazılır. Bu kısaltmaların sonlarına nokta konulmaz.
m : metre
cm : santimetre
kg : kilogram
cm2 : santimetrekare
m3 : metreküp

2. Bileşik sözcüklerde, bileşik sözcüğü oluşturan her birim kısaltmaya aktarılmaya çalışılır. Genelde ilk birimin tamamı ve ikinci birimin ilk harfi kısaltmada yer alır. Kısaltma sonuna nokta konulur.
dilb. : dilbilgisi
bitb. : bitkibilim

Sonuna nokta konulan kısaltmalardan sonra ek geliyorsa, bu ek kısaltmadan (') ile ayrılmaz ve noktanın ardından ara verilmeden yazılır (dilb.inden, dilb.in).

3. Özel adlar, ünvanlar, diller, yer belirtmede kullanılan sözcüklerin kısaltmaları, büyük harfle başlayarak nokta ile biter.
Alm. : Almanca
Adap. : Adapazarı
Cad. : Cadde
İst. : İstanbul
Sok. : Sokak
No. : Numara

4. Kurum ve kuruluşların kısaltmalarında farklı yollar izlenir. Bazılarında kurumu oluşturan sözcüklerin baş harfleri kısaltmaya aktarılır. Kısaltmalarda harfler arasına nokta konur. Ancak, yazım kolaylığı sağlamak ve yer kazanmak amacıyla, kurum adı kısaltmalarında ve özel kısaltmalarda nokta kullanılmayabilir.
THY : Türk Hava Yolları
ODTÜ : Orta Doğu Teknik Üniversitesi
AET : Avrupa Ekonomik Topluluğu
AGİK : Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı
SSK : Sosyal Sigortalar Kurumu
TSEK : Türk Standartları Enstitüsü Kurumu

Bazılarında ise kurum/kuruluşu oluşturan sözcüklerin hepsinden harf alınmayabilir.
İMP : İstanbul Motor Piston Anonim Şirketi
MTA : Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü
TRT : Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu
ESHOT : İzmir Belediyesi Elektrik, Su, Havagazı, Otobüs, Tramvay İşletmesi.

Yine aynı kurum/kuruluşlarda sözcüklerin içinden sesler seçilir.
ASELSAN : Askeri Elektronik Sanayii
ANAP : Anavatan Partisi
SODEP : Sosyal Demokrat Parti
SEKA : Selüloz ve Kağıt Sanayii Kurumu
TÜBİTAK : Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırmalar Kurumu

Kurum ve kuruluşları oluşturan sözcüklerin hepsini kapsamayan ve açık adından uzak kısaltmalar da vardır.
BAĞ-KUR : Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu
ANTBİRLİK: Antalya Pamuk ve Narenciye Tarım Satış Kooperatifleri Birliği
(Adlarda yer alan bağlaçlar kısaltmalarda kullanılmaz)

Yine bazı kurum/kuruluşların kısaltmalarında sözcüklerden seçilen sesler arasına nokta konur.
Kur.Başk. : Kurmay Başkanlığı (Başkanı)
Or.Gen.Kh. : Ordu Genel Karargâhı
Kurum ve kuruluşlara getirilen ekler -noktalı kısaltmalar hariç- son harfe göre okunur. Bu ekler (') ile ayrılır.
AET'ye...

Kısaltmaların sonuna konan eklerde, kısaltmanın sonunda nokta varsa, (') kesme imi kullanılmaz. Ek, kısaltmanın açık hali ile okunur ve yazılır.
Alm.da, İng.den

5. Özel adlardan kişi adları büyük harfle ve ilk harfin sonuna nokta konarak kısaltma yapılır.
M.K. Atatürk
H.E. Adıvar
Ö. Küçükerman
Ö. Lütfi Akad

6. Tek ya da iki sesli cins adları genelde ilk harflerinin sonuna nokta konarak yapılır. Bunlarda küçük harf kullanılır.
s. : sayfa
b. : basım
c. : cilt

7. Tür adları, genellikle baştan üç harfi ile kısaltılır ve sonuna nokta konur.
cad. : cadde
mat. : matematik
doğ. : doğumu
ölm. : ölümü
biy. : biyoloji

TÜRKÇE YAZIM KURALLARI

2008-04-19T20:14:00.000+03:00

TÜRKÇE'NİN ÖZELLİKLERİ VE KURALLARI*

Türkçede Ses Özellikleri

Türkçede harfler ikiye ayrılır: Ünlüler ve ünsüzler.

Ünlüler
Türkçenin ünlü harfleri sekiz tanedir ve bunlar a, e, ı, i, o, ö, u, ü'dür. Ünlüler, dilin ağız içindeki konumu, dudakların hareketi ve çenenin durumuyla ilgili olarak üç bölüme ayrılır.

1. Dilin ağız içindeki konumu sonucu, dil önde olursa ince ünlü sesler ve arkada olursa kalın ünlü sesler çıkar.
ince ünlüler: e, i, ö, ü
kalın ünlüler: a, ı, o, u

2 Dudak hareketlerine göre sesler değişir. Dudaklar yuvarlak iken çıkan sesler, yuvarlak ve yaygın iken çıkan sesler de düz olarak adlandırılır.
Düz ünlüler: a, e, ı, i
Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü

3. Çene açık durumdayken çıkan ünlüler, geniş; çene daha az açık durumdayken çıkan ünlüler de dar ünlülerdir.
Geniş ünlüler: a, e, o, ö
Dar ünlüler: ı, i, u, ü

Ünsüzler
Türk alfabesindeki 29 harften 21 tanesi ünsüzdür. Bunlar b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z'dir. Türkçede ünsüzler, ses tellerine ve ses yoluna göre iki bölüme ayrılır.

1. Ses yolunun daralmasıyla sürekli, açık kalmasıyla da süreksiz ünsüzler doğar.
Sürekli ünsüzler: f, h, ğ, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z
Süreksiz ünsüzler: b, c, ç, d, g, k, p, t

2. Ses tellerinin az titreşmesi ile sert ünsüzler, çok titreşmesi ile yumuşak ünsüzler doğar.
Sert ünsüzler: ç, f, h, k, p, s, ş, t
Yumuşak ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Türkçede Ses Kuralları

Ünlülerde
Türkçede sözcükler içinde yer alan ünlüler, sözcük içinde ve/veya eklerindeki diğer ünlüler ile uyum sağlar.

Büyük Ünlü Uyumu
Sözcüğün ilk hecesinde bulunan ünlü kalın ise sonra gelen hece ya da ekteki ünlü de kalın olur. İnce ise sonrakiler de ince olur. Bu uyuma, büyük ünlü uyumu denir.
Büyük ünlü uyumu, Türkçede önemli bir kural olarak yerleşmiş olmasına rağmen yine de bu kurala uymayan sözcükler vardır.
anne, dahi, elma, hangi, hadi, kardeş, şişman,...
Yine Türkçedeki yabancı kaynaklı sözcükler de bu kurala uymaz.
diplomat, kitap, dünya, meydan, filoloji, telefon, televizyon, insan, fiyat, gazete, kahve,...

Ayrıca, bileşik sözcüklerde de büyük ünlü uyumu aranmaz
Çanakkale, horozibiği, gecekondu, ilkokul, bilgisayar, başkent,...

Türkçede sözcüklerin ardına gelen ekler, son hecedeki sese bağlı olarak büyük ünlü uyumu kuralına uyar.
kömür-cü anne-si gözlük-çü-lük

Küçük Ünlü Uyumu
Sözcüğün ilk hecesinde bulunan ünlünün düz-yuvarlak ve dar-geniş oluşuna göre sonraki hece ve/veya eklerdeki ünlünün uyumuna küçük ünlü uyumu denir.

İlk hecedeki ünlü düz ise sonraki de düz olur.
çiçek gelir sevgi

İlk ünlü yuvarlak ise sonraki de yuvarlak olur.
okul uşak sürü

Geniş-yuvarlak ünlüler, sözcüklerin ilk hecelerinde yer alır. (o, ö)
oyun öğretim özgürlük

Türkçedeki yabancı kaynaklı sözcükler, küçük ünlü uyumuna uymayabilir.
filolog masör projektör

Ünsüzlerde
Ünsüzler, sert-yumuşak olma açısından birbirlerini etkilerler. Bu etkileşimlere ünsüz sertleşmesi ve ünsüz yumuşaması denir.

Ünsüz Sertleşmesi
Türkçede sert ünsüzlerden biriyle biten bir sözcüğe c, d ve g ile başlayan bir ek geldiğinde bu eklerin önsesleri sertleşir ve ç, t, k'ye dönüşür.
Sert ünsüzler: ç, f, h, k, p, s, ş, t
dip-den dipten
Türk-ce Türkçe
simit-ci simitçi

Ünsüz Yumuşaması
p, ç, t ve k ünsüzleri ile biten sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, ünsüzler yumuşar ve b, c, d ve ğ'ye dönüşür.
mutfak-a mutfağa
ağaç-ı ağacı
çorap-a çoraba
Bu kural, özel adlarda söylenişte uygulanırken yazıda uygulanmaz.
Mehmet'i
Sevinç'in
Tokat'ı

Sonunda /nk/ bulunan sözcüklere gelen ekler ünlü ile başlıyorsa, /k/ harfi /g/ye dönüşür.
kepenk-i kepengi
ahenk-i ahengi
renk-i rengi

Sözcüğün sonundaki harf /g/ ve gelen ek ünlü ise /g/ harfi /ğ/ye dönüşür.
biyolog-u biyoloğu
monolog-a monoloğa
sosyolog-u sosyoloğu

Ünsüz Yumuşamasının Uymadığı Durumlar
(1) p, ç, t, k ile biten bazı Türkçe sözcükler, ünlü ile başlayan ek aldıklarında değişmezler.
saç saça
karşıt karşıtı
süt süte

(2) Bazı yabancı sözcükler de kurala uymayabilir.
hukuk hukuku
bisiklet bisikleti
millet millete

(3) Eylem çekim ve türetimlerinde git-, et-, tat-, güt-, dit- eylemleri dışında ünsüz yumuşaması görülmez.
git gider
dit didik
et ediyor

Dar Ünlü Düşmesi
Bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında son seslemlerinde bulunan dar ünlü (ı, i, u, ü) düşer. Özel adlarda bu kural uygulanmaz.
şehir şehre
ağız ağza
tavır tavrı
akıl aklı

Dar ünlü düşmesi bileşik eylemlerde de görülebilir. Bu durumlarda bitişik yazılırlar.
azim etmek azmetmek
seyir etmek seyretmek

Ünsüzlerin Daraltıcı Etkisi
/y/ ünsüzü, kendisinden önce gelen geniş-düz ünlüyü (a, e) daraltır (ı, i, u, ü). Yarı ünlü olma özelliği taşıyan /y/, iki ünlü arasında bir kaynaştırma ünsüzü olarak kullanılır.
bekle-y-erek bekleyerek bekliyerek

Türk Alfabesi

Türk Alfabesi, M. K. Atatürk'ün Dil Devrimi çerçevesinde gerçekleştiği en önemli adımlardan biridir. 01.11.1928 tarihli ve 1353 sayılı yasayla yürürlüğe giren Türk Alfabesi, 29 harften oluşmaktadır. Bu harfler, sırasıyla şöyledir:

Küçük Büyük Okunuşu
A A a
b B be
c C ce
ç Ç çe
d D de
e E e
f F fe
g G ge
ğ Ğ yumuşak ge
h H he
ı I ı
i İ i
j J je
k K ke
l L le
m M me
n N ne
o O o
ö Ö ö
p P pe
r R re
s S se
ş Ş şe
t T te
u U u
ü Ü ü
v V ve
y Y ye
z Z ze

Ek ve Bağların Yazımı

"ile" Sözcüğünün Yazımı
"ile" bağlaç da olsa ilgeç de olsa bitişik yazılabilir.

1. "ile" sözcüğü, ünsüzle biten sözcüklere ek olarak getirildiğinde başındaki /i/ ünlüsünü yitirir. /e/ ünlüsü büyük ünlü uyumuna uyar.
babam+ile babamla
taş+ile taşla

2. Ünlüyle biten sözcüklere ek olarak getirildiği zaman iki ünlünün yan yana gelmesi sonucu başındaki /i/ ünlüsü /y/ye dönüşür, /e/ ünlüsü büyük ünlü uyumuna uyar.
baba+ile babayla
kapı+ile kapıyla

3. Sonunda üçüncü işi iyelik eki bulunan sözcüklere ek olarak getirildiği zaman başındaki /i/ ünlüsü /y/ye dönüşür, /e/ ünlüsü büyük ünlü uyumuna uyar.
arabası+ile arabasıyla
gücü+ile gücüyle

"idi, ise, imiş, iken"in Yazımı

1. "idi, ise, imiş, iken" ünsüzle biten sözcüklere eklendikleri zaman başlarındaki /i/ ünlüsü düşer ve "iken" dışındakiler ünlü uyumuna uyar.
basmış+ise basmışsa
kalır+idim kalırdım
süzgün+imiş süzgünmüş
durur+iken dururken

2. Ünlü ile biten sözcüklere eklendiklerinde başlarındaki /i/ ünlüsü /y/ye dönüşür, "iken" dışındakiler ünlü uyumuna uyar..
altıncı+idi altıncıydı
ne+ise neyse
evde+iken evdeyken

3. "idi, ise, imiş" bağlandıkları sözcükten ayrı da yazılabilir. Bu durumda ünlülerini korur.
çalışkan idi geliyor ise güzel imiş

"mi" Soru Ekinin Yazımı
"mi" soru eki kendinden önce gelen sözcükten ayrı yazılır. Sözcüğün son ünlüsüne göre ünlü uyumuna uyar.
babam mı? geldi mi? güzel mi?

"mi" ekinden sonra gelen kişi ve zaman ekleri bitişik yazılır.
biliyor muydunuz? gelir misin? yazar mısınız?

"de" Bağlacının Yazımı
"de" bağlaç durumundaysa ayrı bir sözcüktür. Bağlaç olduğunda kendinden önce gelen sözcükten ayrı yazılır. Sözcükler ve tümceler arasında bağlama görevi yapmasının yanı sıra tümceye karşılaştırma, abartı, kesinlik, pekiştirme, azarlama, koşul, şaşma, küçümseme gibi anlam ayırtıları katmasıyla da "-de" ekinden ayrılır.
"de" bağlacı kendinden önce gelen sözcüğe göre büyük ünlü uyumuna uyar. Ünsüz uyumlarına uymaz. Kendinden önce gelen sözcük sert ünsüzlerden biriyle de bitse "te, ta" biçimine dönüşmez.

Eylemlerin Yazımı
Türkçe eylemliliklerden sonra -a, -e, -ı, -i ekleri gelirse araya koruyucu /y/ ünsüzü girer.
görme görme-yi görme-ye
koşma koşma-yı koşma-ya
okuma okuma-yı okuma-ya

"-yor" Ekinden Önce Gelen /e/ ve /a/ Ünlülerinin Yazımı
1. -yor eki ünlü uyumuna uymaz.
biliyor denetliyor görüyor

2. -yor ekinin ünsüzle biten kök ya da gövdelerine eklendiğinde aldığı koruyucu ünlü, ünlü uyumuna uyar. /ı/, /i/, /u/, /ü/ olur.
kalıyor yapıyor görüyor

3. -yor eki, /a/ ve /e/ ünlülerinden biriyle biten eylem kök ya da gövdelerine eklendiğinde /a/ ünlüsü /ı/ ya da /u/ ünlüsüne; /e/ ünlüsü de /i/ ya da /ü/ ünlüsüne dönüşüyor. sallıyor taşlıyor oturmuyor

"-ki" Eki ve "ki" Bağlacı
İlgi eki olarak kullanılan -ki, bitişik yazılır; sözcüklere, ait olma ya da bulunma anlamları katar. Eklendiği sözcüğün tümce içinde adıl (zamir) ya da önad (sıfat) gibi kullanılmasını sağlar.
benimki onunki Murat'ınki

Bu ek ünlü uyumlarına uymaz. Ancak "ki" sözcüklerde, ince yuvarlak /ü/ ünlüsünden sonra gelen "-ki" ekinin ünlüsü, küçük ünlü uyumuna uyar, /ü/ olur.
bugünkü dünkü öbürkü

Bağlaç olan "ki" başlı başına bir sözcüktür, kendinden önce gelen sözcükten ayrı yazılır. Tümceler ve sözcükler arasında anlam ilişkisi kurarak birbirine bağlar. Kimi kez de eksiltili tümceler oluşturur.
Ona güvenilmez ki

"ki" bağlacı kimi sözcüklerle birleşip kalıplaşmıştır.
halbuki mademki oysaki
sanki çünkü

Yabancı Kaynaklı Sözcüklerin Yazımı

1. İki ünsüzle başlayan ya da biten yabancı kaynaklı sözcükler, ünsüzler arasına ünlü koymaksızın yazılır.
flört gram kreş

2. Yabancı kaynaklı sözcüklerde, içsesteki /g/ korunur.
bibliyograf biyografi telgraf
Coğrafya, fotoğraf, kozmoğraf gibi yerleşmiş sözcüklerde içsesteki /g/ ünlüsü /ğ/ye dönüşmüştür.

3. Yabancı kaynaklı sözcüklerin sonundaki /g/ korunur.
arkeolog demagog filolog
Bu sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında sözcüğün sonundaki /g/, /ğ/ye dönüşür.
diyaloğu kataloğu

4. Yabancı kaynaklı sözcüklerdeki /ua/a sesi (Fransız yazımındaki oi) korunur, araya /v/ konmaz.
kuaför kuartet puan

Yazım geleneği ve söyleyiş alışkanlığı nedeniyle kimi sözcüklerde /ua/ sesi arasına /v/ ünsüzü konulmuştur.
konservatuar kruvazör tuvalet

5. Latin harfleri kullanılan ülkelerle ilgili özel adlar, Türkçede yerleşmiş biçimleri varsa bu biçimleri ile yazılır.
Cenevre (Genéve) İsviçre (Suisse) Münih (München)

6. Latin harfleri kullanmayan ülkelerle ilgili özel adlar, Türkçe söylenişlere uyularak yazılır.
Bağdat Konfüçyüs Tokyo

7. Latin harfleri kullanan ülkelerle ilgili ve Türkçede yerleşmiş biçimleri bulunmayan özel adlar, özgün biçimleriyle yazılır. Bu sözcüklerin okunuşu gerektiğinde ayraç içinde gösterilir.
Bordoeaux (Bordo) Cannes (Kan) Greenwich (Grinviç)

8. Yabancı özel adlardan genelleşerek tür adı ya da önad durumuna gelmiş olan sözcükler, küçük harfle başlar.
amper jilet maraton

Büyük Harflerin Kullanılışı

1. Tümcelerin ilk harfi her zaman büyük yazılır.
Çocuk şaşkınlıktan donakaldı.
Bizimle gelmeyecek misin?
Suçlu, çocuklar gibi önüne bakıyordu.

Büyük harfle başlayan tümce, bir önceki tümceden bir harf eni aralık bırakılarak yazılır. Satırbaşı da büyük harfle, ancak öteki satırlardan daha içeriden başlar.

2. Tümce başında ya da içinde bütün özel adlar büyük harfle başlar. Özel adları şöyle kümelendirebiliriz.

a. Kişi adları, soyadları
Ahmet Ayşe Demir Korkmaz

b. Hayvanlara verilen adlar:
Pamuk Bulut Karabaş

c. Ulus adları
Türk İtalyan Alman

d. Kent, köy, mahalle, alan, bulvar, sokak adları
Ankara Karşıyaka Mamak

Bu adlar, tamlama biçiminde ise her sözcük büyük harfle başlar.
Atatürk Bulvarı Emek Mahallesi İncek Köyü

e. Anakara, bölge, dağ, ova, deniz, göl, akarsu, gibi coğrafla adları
Afrika Toroslar Sapanca

Bileşik sözcük biçimindeki coğrafya adları
Çukurova Uludağ Altınoluk

Bu adlar tamlama biçiminde ise her sözcük büyük harfle başlar.

f. Yer, yön, yöre, bölge bildiren sözcükler kullanıldıkları özel adlardan ayrı yazılır ve büyük harfle başlarlar.
Batı Anadolu Batı Trakya Orta Amerika

Özel ad ya da kavramı karşılayan yer, yön adları büyük yazılır.
Batı'ya Doğu'ya
Bunlardan türeyen sözcükler de büyük harfle başlar.
Batılılaşmak

g. Kurum, kuruluş adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar.
Anayasa Mahkemesi
Basın İlanı Kurumu
Reklam Yaratıcıları Derneği

Kurum ve kuruluş adları, yazı içinde yinelenirken tek sözcük olarak kullanıldığında, bu sözcük, büyük harfle başlatılır.

h. Tamlama biçiminde olan yapı, yapıt, ören adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar.
Bodrum Kalesi
Burmalı Sütun
Düşünen Adam Yontusu

ı. Kitap, dergi, gazete, yasa adlarının her sözcüğü büyük harfle başlar.

i. Din, mezhep adları, bunlarla ilgili ad ve önadlar büyük harfle başlar.

j. Dil adları büyük harfle başlar.

k. Özel adlardan türemiş bütün ad, eylem ya da önadlar büyük harfle başlar.

l. Bir özel adla tür adından oluşmuş tamlama biçimindeki tür adları birleşip kalıplaşmışsa özel ad büyük harfle, tür adı küçük harfle başlar ve ayrı yazılır.

Amasya elması Urfa kebabı Türk bayrağı

Aynı biçimde oluşmuş, ancak bileşerek kalıplaşmış tür adları küçük harfle başlar.

eskişehirtaşı oltutaşı arnavutkaldırımı

3. Bir özel ada bağlı saygı sözcükleri, sanlar ve takma adlar büyük harfle başlar.
Sayın Tülay Korkmaz Bay Murat Can Bey

4. Yazı başlıklarının, gazetelerde haber başlıklarının her sözcüğü büyük harfle başlar; başlıkta geçen "ve, de, ile, ki, ya, ya da" bağlaçlarıyla "mi" soru eki küçük harfle yazılır. Başlığın tümü büyük harfle yazılmışsa bunların da büyük yazılması gerekir.
Türk Dilinin Özleşmesi
Balina ve Mandalina
TÜRKÇENİN DÜNÜ VE BUGÜNÜ

5. Mektuplarda ve konuşma metinlerinde seslenme sözcükleri ve zarf üzerine yazılan her sözcük büyük harfle başlar.
Sayın Konuklar
Değerli Öğretmenim
Canım Kardeşim

Ay ve Gün Adlarının Yazımı

1. Belli bir tarihi gösteren ay ve gün adları büyük harfle yazılır.
18 Şubat 1999 Perşembe
Her yılın 4 Ekim günü
23 Haziran Pazartesi günü
1919 Mayıs'I

2. Belli bir gün ya da tarih bildirmeyen ay ve gün adları küçük harfle yazılır.
Yazlığa haziran başlarında çıkıp eylülde döner.
İstanbul'a nisanda gideceğiz.
Mektubu şubatta yanıtlamıştım

3. Gün bildiren tarihler, gün, ay ve yıl sıralamasıyla şu biçimlerde yazılabilir.
22 Mayıs 1999 22.V.1999 22.5.1999
01/09/2000 22/5/1999 14.06.2000

Sayıların Yazımı

1. Genellikle metinlerde sayılar yazıyla gösterilir.
Bugünlerde, sanat yaşamında geçen yirmi beş yılını düşünmeden edemiyordu.
Okulu bitirmek için daha iki yılı var.

2. Bilimsel yazılarda ve kesinlik aranan konularda sayılar rakamsal gösterilir.
Ona emekli olunca 125.730.280 TL. aylık bağlanmıştı.
Bu araştırmada 148 denek kullanılmıştır.

3. Yazıyla yazılan sayıların her sözcüğü ayrı yazılır.
bin dokuz yüz elli yedi
sekiz milyon üç yüz elli beş bin
Ancak, banka işlemlerinde ve parayla ilgili belgelerde sayıların bitişik yazılması zorunludur.
beşyüzmilyonsekizyüzkırkbin
yalnız "onmilyaraltıyüzellimilyonbeşyüzyetmişbeşbin"

4. Çok sıfırlı sayıların yazımında, ana sayılardan sonraki basamaklar yazıyla yazılabilir.
2 milyar 750 milyon 15 trilyon

5. Cadde, sokak, ev, apartman, daire numaralarıyla sayfa numaraları; tarihlerde gün, yıl ve saat belirten sayılar rakamla gösterilir.
3. Cadde 9. Blok 120. sayfa

6. Rakamla yazılmış bir sayıya gelen ekler, kesme imiyle ayrılır.
1995'te 8.40'ta 8.00'den

Romen Rakamlarının Kullanılışı
Harfle gösterilen aşağıdaki rakamlara Romen rakamları denir:
I bir
II iki
III üç
IV dört
V beş
VI altı
VII yedi
VIII sekiz
IX dokuz
X on
L elli
D yüz
M bin

Romen rakamları bugün şu amaçlarla kullanılır.

a. Sınıflama yapılırken
I. Bölüm II. Bölüm

b. Adları aynı olan hükümdarların sırasını belirtmekte, özel addan önce kullanılır
I. Selim II. Selim IV. Selim

c. Yüzyılları belirtirken
MÖ III. yy. XVII. yy. İS X. yy.

d. Tarihlerin yazımında, ayları göstermek için:
19.III.1999

e. Sıra numarası vermekte
1 B sınıfı I. kapı

Güneş, Ay ve Gezegenlerin Yazımı

Gökbilimle ilgili konuların anlatımında dünya, güneş, ay, gezegen, burç ve yıldız adları büyük harfle başlar.
Akrep Yengeç Samanyolu
Dünya, Güneş'in çevresinde üç yüz altmış beş gün altı saatte; Ay ise Dünya'nın çevresinde yirmi dört saatte dolanır.

Ancak, gökbilim konuları dışında güneş, dünya ve ay sözcükleri küçük yazılır.
Karşı duvara güneş vurdu.
Sen dünyayı dolaşsan, bizim gibisini bulamazsın.

Çok Sözcüklü Öğelerin Yazımı

Bileşik Sözcükler
Bileşik sözcükler, tek bir kavramı karşılamak için, iki ya da daha çok sözcükten oluşmuş öğelerdir. Bunlar, tek bir sözcük gibi kullanılır; satır sonuna sığmadıklarında tek bir sözcük gibi seslemlerine ayrılır. Bileşik sözcüklerde ünlü ve ünsüz uyumları aranmaz.

Bileşik sözcüğü oluşturan sözcükler aralarına yapım, çekim ekleri ya da başka bir sözcük alamaz; kalıplaşmışlardır, bu nedenle bitişik yazılırlar.
açıkgöz ayakkabı birdenbire

Bileşik sözcükler anlam kayması, ses değişimi, sözcük türü kayması yollarıyla oluşur.

1. Anlam kayması yoluyla oluşan bileşik sözcükler
akbaba (kuş) ayakkabı (giyecek) hanımeli (çiçek)

Bu yolla oluşan bileşik sözcüklerde üç değişik durum söz konusudur.

a. Her iki sözcük de kendi öz anlamının dışında kullanılmıştır.
aslanağzı demirbaş hanımeli

b. Birinci sözcük, kendi öz anlamının dışında kullanılmıştır.
acıağaç frenkçileği gölgebalığı

c. İkinci sözcük, kendi öz anlamının dışında kullanılmıştır.
acıelma doğumevi kolbaşı

2. Ses değişimi yoluyla oluşmuş bileşik sözcüklerde, yan yana gelen iki ünlünün kaynaştığı ya da benzer seslerden oluşan iki seslemden birinin yittiği; kimi kez de bi sesin düştüğü görülür.

3. Sözcük türü kayması yoluyla kurulan bileşik sözcükleri oluşturan öğeler, bileşik sözcük durumuna geldiklerinde, hangi sözcük türünden olursa olsun, ad soylu bir öğe gibi kullanılır.
ağaçkakan alabildiğine
albeni biçerdöver

Bileşik Özel Adlar
1. İki ya da daha çok sözcükten oluşmuş yerleşim merkezlerinin adı bitişik yazılır. İl, ilçe, bucak, köy adlarının devlet kuruluşlarınca benimsenmiş, kalıplaşmış biçimlerinin bugünkü yazımları bundan böyle de sürdürülecektir. Bu yazım biçimi de genellikle bitişik yazma geleneğine uyar.
Acıpayam Alibeyköy Dursunbey
Haydarpaşa Orhangazi Kocamustafapaşa

2. Önad ya da ad tamlaması biçiminde oluşmuş ve bu biçimde kalışlaşmış yer adlarıyla; dav, ova, deniz, göl, akarsu adları bitişik yazılır.
Acıgöl Anadolukavağı
Bozburun Büyükada

3. Özel adların tür adlarıyla oluşturdukları bileşik sözcükler küçük harfle yazılır.
eskişehirtaşı hacıbektaştaşı japongülü

4. Tamlama biçiminde kurulmuş; ancak kalıplaşmamış özel adların (dav, ova, deniz, göl, akarsu, savaş, anlaşma, devlet adları gibi) her sözcüğü, büyük harfle başlanarak ayrı yazılır.
Ağrı dağı Balkan Savaşı
Gülek Boğazı Kurtuluş Savaşı

Bileşik Eylemler
1. Bileşik eylemler ad soylu bir sözcükle etmek, olmak, eylemek yardımcı eylemlerinden oluşan öğelerdi. Bu tür öğeler, aşağıda gösterilen 2. ve 3. maddeler dışında ayrı yazılır.
ayırt etmek dans etmek
empoze etmek arz etmek

2. Dilimize girmiş kimi yabancı sözcükler, yardımcı eylemlerle bileşik eylem oluştururken aşağıdaki özellikleri gösterirler.

a. Tek seslemli kimi yabancı sözcükler etmek, olmak, eylemek yardımcı eylemleriyle kullanıldığında sözcüğe yeni bir ses ekleniyorsa bunlar bitişik yazılır.
affetmek halletmek sırrolmak
reddedilmek reddeylemek hallolunmak

b. akis, akit, azil, bahis, defin, devir, emir, fesih, haciz, hapis, hatim, hüküm, kahır, kasıt, katil, kayıp, keşif, keyif, lütuf, nakış, nakil, neşir, rabıt, sabır, seyir, şükür, vakıf, zehir, zulüm gibi Türkçe söyleyişe uymuş yabancı sözcükler; "etmek, olmak, eylemek" yardımcı eylemleriyle kullanılırken sözcükten bir ses düşüyorsa bunlar da bitişik yazılır.
aksetmek devretmek kahrolmak

c. İki eylemin bileşmesiyle oluşan ulaçlı bileşik eylemler her zaman bitişik yazılır.
anlatabilmek bakadurmak
düşeyazmak gelivermek

Terimlerin Yazımı
Terimler özel bir bilgi ya da etkinlik alanına; bir bilim, uygulayım ya da uzmanlık dalına özgü sözcüklerdir.

1. Bitişik yazılan terimler
Birden çok sözcükten oluşan terimler bileşik sözcük özelliği taşıyorsa bitişik yazılır.
açıortay buzdağı camgözgiller

2. Ayrı yazılan terimler
Terimlerde belirtici, niteleyici görev yapan ya da altbölümleri bildiren sözcükler anaterimden ayrı yazılır.
açık seslem bodur gül
eşit dil çizgisi sabit çarpan

a. Bu kural anaterim bileşik sözcük olduğu zaman da uygulanır.
en küçük ortakkat
döner makaralı amperölçer
üç parmaklı devekuşu

b. Bu kural, belirtici, niteleyici görev yapan ya da alt bölümleri bildiren sözcükler bileşik sözcük olduğu zaman da uygulanır.
dişkökü kabuğu
eşmerkezli çemberler
yediveren gülü

Deyimlerin Yazımı
Deyimler, çoğunlukla birden çok sözcükten oluşan sözcüklerin temel anlamları dışında, benzetmeli yeni bir anlamı yansıtmak üzere kullanılan öğelerdir.

1. Ayrı yazılan deyimler
Deyim ya da deyim niteliği taşıyan söz öbeklerindeki sözcükler ayrı yazılır.
danışıklı dövüş
elden ayaktan düşmek
pişmiş aşa su katmak

2. Bitişik yazılan deyimler
Birleşmiş ve kalıplaşmış, bileşik sözcük durumuna girmiş kimi deyimler, yukarıdaki kuralın dışında kalır ve bitişik yazılır.
açıkgöz ağırbaşlı
bityeniği soğukkanlı

İkilemelerin Yazımı
İkilime, anlatım gücünü artırmak, anlamı pekiştirmek amacıyla aynı sözcüğün yinelenmesi, anlamları yakın ya da karşıt olan ya da sesleri birbirini andıran iki sözcüğün yan yana kullanılmasıdır.

İkilemeler ayrı yazılır.
salına salına çabuk çabuk
tıkır tıkır ufak tefek
ev bark aşağı yukarı
allak bullak karman çorman

Ancak kalıplaşmış kimi ikilemeler bitişik yazılır.
bellibaşlı civciv
darmadağınık peşpeşe

(Bu bölüm okuyucuya tam ve doğru bilgi aktarmak amacıyla ve sürekli elinin altında bulunması için, Dil Derneği'nin 2000 yılında çıkardığı Yazım Kılavuzu’ndan kısaltılarak aktarılmıştır.)

TÜRK ABECESİ

2008-04-19T18:55:00.001+03:00

TÜRKÇE ve DİL DEVRİMİ

2008-04-19T18:50:00.000+03:00

HARF DEVRİMİ (1 KASIM 1928)

Türkiye Cumhuriyeti Yazısını Niçin Değiştirdi?

Türkiye Cumhuriyeti beşinci yılını doldurur ve birbiri arkasına devrimler yapılırken Mustafa Kemal ve arkadaşları ekin devriminin en önemli, en büyük adımını atmaya hazırlanırlar. Çünkü genç cumhuriyete, Osmanlı İmparatorluğunun kalıtı olan Arap abecesi türlü sorunlar yaratmaktadır. İmparatorluk, yüzyıllarca Arap abecesini kullanmıştır. Bu abece, doğallıkla bükünlü bir dil olan Arapçanın doğasına yatkındır; bağlantılı dil özelliği taşıyan Türkçenin doğasındaki sesleri yansıtmaktan uzak bir dizgedir; Türkçenin ünlü seslerini göstermemekte; h, k, s gibi kimi ünsüzler için birkaç ayrı harf kullanılmaktadır.

Arap abecesi, ayrıca dinsel anlamlar yüklenmiş bir dizgedir. Okuryazar olmayan halk, bu abeceyle yazılmış tüm kitaplara, gördüğü her basılı kâğıda inanç penceresinden bakmakta, kutsal kitap yazısıyla yazılmış her şeyi âdeta kutsallaştırmakta; bu nedenle salt okuma yazma bilmek bile dinle ilişkilendirilmekteydi. Okuryazar olmayan halk, dilekçesini, mektubunu yazmaktan yoksundu, eski yazıyı bilenlerin yönlendirmesine açıktı.

Yönünü çağdaş uygarlığa çeviren genç cumhuriyetin amaçladığı devrimlerin yaşama biçimi olması için ilk engellerden biri yazıdır. Kaldı ki cumhuriyet öncesi yazı ve dil, Osmanlı aydınlarınca da yoğun tartışmalara yol açmıştır. Mustafa Kemal'in yazının değiştirilmesine ilişkin düşüncesi yeni değildir, bu düşünceyi çevresiyle tartışarak geliştirmiş, o güne değin yapılan çalışmalar da göz önüne alınarak bir kurul oluşturulmuş, bu kurula "Alfabe Komisyonu" denmiş, bu adın yanına bir de "Dil Encümeni" eklenmiştir.

Bu kurulda dokuz üye bulunuyordu. Ragıp Hulusi Özden, İbrahim Grantay, Ahmet Cevat Emre, Emin Erişirgil, İhsan Sungu, Avni Başman, Falih Rıfkı Atay, Ruşen Eşref Ünaydın, Yakup Kadri Karaosmanloğlu'ndan oluşan kurul çalışmalarını kısa zamanda tamamladı.

Mustafa Kemal, yeni abeceyi Dilci İbrahim Necmi Dilmen'den öğrenmiş, 4-5 Ağustos 1928 gecesi Başbakan İsmet İnönü'ye yeni harflerle mektup yazmıştı. 9-10 Ağustos akşamı Sarayburnu'nda düzenlenen bir dinletide Falih Rıfkı Atay, Atatürk'ün yeni harflerle yazdığı açıklamayı yüksek sesle okudu:

"Arkadaşlar, güzel dilimizi ifade etmek için yeni Türk harflerini kabul ediyoruz. Bizim güzel, ahenkli, zengin dilimiz yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir. Yüzyıllardan bu yana kafalarımızı demir çerçeve içinde bulundurarak anlaşılmayan ve anlayamadığımız işaretlerden kendimizi kurtarmak, bunu anlamak zorundasınız. Anladığımızın belirtilerine yakın gelecekte bütün dünya tanık olacaktır. Buna kesinlikle inanıyorum."

Atatürk, aynı gece Sarayburnu'nda halka şunları söylemiştir:

"Bugün yapmak zorunda bulunduğumuz çok değerli bir iş daha vardır: Yeni Türk harflerini çabuk öğrenmek... Kadına, erkeğe, hamala, sandalcıya, bütün yurttaşlara öğretiniz... Bunu yurtseverlik, ulusseverlik görevi biliniz. Bu görevi yaparken düşününüz ki bir ulusun, bir sosyal topluluğun yüzde onu ancak okuma yazma bilir, yüzde doksanı bilmezse, bundan insan olanların utanması gerek."

Atatürk, yazıyı değiştirecek devrimi anlatabilmek için hemen yurt gezilerine başladı. Birçok yerde tahta başında yeni harfleri yazdı, yazdırdı; yeni yazıyı tanıttı, bu yazının ne denli kolay öğrenilebileceğini belirterek her konuda olduğu gibi bu işte de ulusuna öncü oldu. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1 Kasım 1928'de 1353 Sayılı Yasayla 29 harften oluşan yeni Türk abecesini kabul etti. Yeni abecenin bütün ulusa öğretilmesi, "Millet Mektepleri" (Ulus Okulları) denilen, bir bakıma ülkedeki ekin devrimini hızlandıran kurumlar aracığıyla sağlandı.

Mustafa Kemal Atatürk'ün, 1 Kasım 1928'de TBMM'yi açarken söylediği şu sözler, Harf Devrimini ve önemini çok iyi tanımlamaktadır:

"Büyük Millet Meclisi'nin kararıyla Türk harflerinin kesinlik ve yasallık kazanması, bu memleketin yükselme uğraşında başlıbaşına bir geçit olacaktır.

Yeni Yazı, Eski Dile Ayna Tutuyor

Yeni yazı, bir gerçeği gözler önüne sermişti. Bu yazıyla Osmanlıcayı oluşturan yabancı sözcükleri, tamlamaları yazmak, yazım birliği sağlamak kolay olmuyordu. Yazı Devrimi, bir bakıma dile ayna tutmuş, Türkçenin üzerinden kalın bir perde kalkmıştı sanki. Başka dillerden, özellikle Arapça ve Farsçadan akın eden, bu dillerin yapısına uydurulmaya çalışılarak yapılan uzunlu kısalı, anlaşılması zor "terkipler"in, her biri başka başka yazılan batı kaynaklı sözcüklerin boyunduruğu altındaki Türkçe tanınmayacak durumdaydı. Kuşkusuz Osmanlıca, yüzyıllar süren bir imparatorluğun diliydi; bu nedenle yadsınamazdı; ama kendi benliğinden çok uzaklaşmış bir dille genç cumhuriyetin bilimsel, sanatsal yaratıcılığının ortaya çıkarması, düşünsel üretimin hızlanması, bütün bilim, sanat, teknik kavramların karşılanması da olanaksızdı.

Mustafa Kemal, dilin de yenileşmesi gerektiğini yakın çevresine açıklamıştı. Yazı Devrimini gerçekleştiren "Dil Encümeni" dağılmamış, Milli Eğitim Bakanlığı içinde bir birim olarak dil işleriyle ilgilenmeye başlamıştı. Yazım (imla) konusu, bu kurulun çözmesi gereken ilk sorundu, nitekim "Dil Encümeni" ilkin "İmla Lügatı" (1928) adıyla bir yazım kılavuzu hazırladı. Arkasından "Türk Söz Kitabı" adıyla sözlük hazırlığına girişildi. Ancak hem kurul üyeleri arasında anlaşmazlık vardı, hem bu anlaşmazlıklar TBMM kürsüsüne dek uzanıyordu. Bu kurulun dilin yenileşmesi için sağlıklı çalışamayacağı, siyasal erkin dil işlerine sık sık karışacağı belli olmuştu; nitekim 1931 yazında Milli Eğitim Bakanlığı ödeneğini kesince, Dil Encümeninin çalışmaları son buldu.

DİL DEVRİMİ (12 TEMMUZ 1932)

Dilde Devrim Yapmak Bir Zorunluluktu

Türkiye Cumhuriyeti'nde uluslaşma sürecini tamamlayan Türk Devriminin ya da Atatürk devrimlerinin en önemli basamaklarından ilki cumhuriyetin kuruluşundan dört yıl sonra yapılan Harf Devrimi, ikincisi de cumhuriyetin kuruluşundan dokuz yıl sonra yaşama geçen Dil Devrimidir. Dilbilimci-Yazar Prof. Dr. Tahsin Yücel, Yazı Devriminden Dil Devrimine uzanan süreci şöyle anlatır:

“Cumhuriyetten önce Türkiye’de okuryazarlığın bile herkesin erişemediği bir ayrıcalık olarak kaldığı, yurt çapında bir ulusal eğitimin varlığından söz etmenin güç olduğu göz önüne alınınca, örneğin üçgen, dörtgen, açı gibi terimlerin bile eski karşılıklarının ne Türkçeliklerinden söz edilebilirdi, ne Türkçeleşmişliklerinden. ‘Bunların hiçbir karşılığı yoktu’ demek daha doğru olurdu. Ama Türkçe de bütün diller gibi sonsuz sayıda bildiri üretmeye elverişli bir dizge olduğuna göre, yeni gereksinimleri kendi olanaklarıyla kendi kaynaklarından sağlamasından daha doğal bir şey olamazdı. Bunun için büyük Atatürk’ün söylediği gibi, onu ‘bilinçle işlemek’ yeter, bilinçle işlenebilmesi için de genellikle yazıyı sözden üstün tutma alışkanlığında olan aydınların onu bir yazı dili olarak somut biçimde algılayabilmelerini sağlamak gerekirdi.

Bu açıdan bakınca, Yazı Devriminin Dil Devriminden önce başlatılması gerçekten derin bir sezginin, gerçekten derin bir dil duygusunun belirtisidir. Atatürk, ‘Bizim zengin, uyumlu dilimiz yeni Türk harfleriyle kendini gösterecektir’ derken, öncelikle dilsel bir gereksinimi vurgular, ulusumuzun ‘güzel ve soylu diline kolay uyan’ bu aracın bizi ‘az emekle, kısa yoldan’ kurtaracağını söylediği ‘bilisizlik’ de aynı zamanda dilsel bir bilisizliktir. Hiç kuşkusuz başka yararları da vardır Yazı Devriminin, okuyup yazmayı kolaylaştırır. (…) Gerçekten yeni abecenin benimsenmesinin salt bir yazı değişimi olarak kalmayacağını o dönemin devrimcileri de tutucuları da seziyorlardı.

Falih Rıfkı Atay, yeni abecenin hazırlanışı sırasında çıkan tartışmalardan söz ederken açıkça ortaya koyar bunu: ‘Yeni yazı komisyonunda biz Türkçüler kazandık. Sağcılar Arap ve Farsça sözlerini bütün değerleri ile belirtecek harfler aramışlardır. Arapçada üç noktalı se başka, dişli sin başkadır: Süreyya ve selim aynı söylenmez. Biz buna karşı koyduk. Çünkü Türk ağzında bu söyleniş farkı kalmamıştır. Asıl kavga q harfinden koptu: K harfli Türkçe kelimeleri ince seslilerle ke, kalınlarla ka okuruz. Biz Türkçe alfabe için q harfine lüzum olmadığını ileri sürdük. Yabancı kelimeler ya ayıklanıp gidecek, yahut Türk ağzına uyacaktı’ der, sonra da devrimin gelişimini yakından izlemiş bir yazar olarak kesin gözlemini ekler: ‘Yeni yazı Türkçeleşme hareketine hız vermiştir. Osmanlıcanın devam etmesine imkân yoktu.’

Gerçekten de eğitimin yaygınlaşmaya, okuyanların sayısının hızla çoğalmaya başladığı bir dönemde Osmanlı yazı dili öğelerinin dilimize eskiden olduğundan da fazla karışması işten bile değilken, yeni yazı buna olanak vermedi. Tam tersine Hıfzı Veldet Velidedeoğlu’nun söylediği gibi, ‘Harf Devrimi kesinlikle Dil Devrimini, yani karma bir dil olan Osmanlıcadan ulusal bir dil Türkçeye geçişi getirecekti ve nitekim getirdi de.’

Görüldüğü gibi, Yazı Devrimi Türkçeyi bilinçle işlemenin önkoşulu ve ilk evresidir. 12 Temmuz 1932’de Atatürk’ün öncülüğünde, Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kurulmasından, 26 Eylül 1932’de Birinci Türk Dili Kurultayının toplanmasından sonra da bu eğilim dizgesel bir çabaya dönüşür. 1936 yılında Üçüncü Türk Dili Kurultayında, Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin adının Türk Dil Kurumu’na dönüştürülmesiyse bu çabaların kısa sürede sağladığı büyük başarıya tanıklık eder.” (Dil Devrimi ve Sonuçları, TDK Yayınları, Ankara 1982, s. 33 ve ötesi)

Bu bilgilerin ışığında Dil Devrimini kısaca, Türkçe ile düşünmeyi, Türkçenin bütün, bilim, sanat ve teknik kavramları karşılayacak yolda gelişmesini sağlayan eylemdir, diye tanımlayabiliriz. Dilbilimci Kâmile İmer de "Dil Devrimi nedir" sorusunu şöyle yanıtlıyor:

"Dili daha çok yerli öğelerin egemen olduğu bir kültür dili durumuna getirmek amacıyla yapılan ve devletin desteğini kazanmış olan ulus çapındaki dili geliştirme eylemine 'Dil Devrimi' adı verilmektedir." (Dilde Değişme ve Gelişme Açısından Türk Dil Devrimi, TDK Yayınları, Ankara, 1976, s. 31 ve ötesi)

Dil Devrimi, dilbilimcilerin belirttiği gibi, doğrudan dilin gelişmesiyle ilgilidir. Devrim süreciyle yüzyıllarca Türkçenin unutulan sözcükleri kullanılır olmuş, işletilemeyen ek-kök ya da gövdeleri işlerlik kazanmış, böylece dilimiz, Mustafa Kemal’in de belirttiği gibi “bilinçle” ele alınmıştır. Dilde devrim yapılamayacağını, türetme işinde “aşırılığa” kaçıldığını öne sürenlerse, yapılan eylemin Türkçenin işlenmesi olduğunu göz ardı ederek ve Dil Devrimini sözcük türetme eylemiyle sınırlı tutarak, türetilen sözcükleri de devrimi de küçümsemişlerdir. Yanlış kullanılan Arapça ve Farsça sözcüklerle, yanlış kurulan eski “terkip”leri bile “galatımeşhur” (yaygın yanlış) diyerek hoşgörenler, “toplum, okul, ilginç, örneğin…” gibi pek çok sözcüğün yanlış yapıldığını, “-sal /-sel” gibi kimi eklerle sözcük türetilemeyeceğini savlayarak Türkçenin kendi olanaklarıyla yapılan sözcüklerden hoşgörüyü esirgemişlerdir.

Her insan, kendi dilinin sözcükleri arasında bağ kurarak kendi tümcesini kurar ve düşüncesini anlatır. Sözcük ve kavramları zengin bir dil, düşüncenin aktarılmasını, iletişimi kolaylaştırır. Bu açıdan bakınca Türkçeye yeni sözcükler, kavramlar kazandıran Dil Devrimi aynı zamanda düşüncenin yenileşmesini sağlayan bir eylemdir. Yine İmer'in söylediği gibi, "Dil Devriminin gerçekleşmesini sağlayan etkenler, aynı zamanda onun amaçlarını ortaya koymaktadır. Uluslaşma etkeni dili yabancı öğelerden temizleme amacını, öteki de kültür dili durumuna getirmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçların olumlu sonuçlar vermesi, ortaya çıkan ürünlerin toplumun malı olmasına bağlıdır. Devletin desteği olmaksızın dilde yapılan devrim, bireysel bir eylem olarak kalır, topluma mal olmaz. Dil Devriminin hazırlık evresindeki çabalar, bunun en güzel örnekleridir. Türk Dil Devriminin hazırlık evresi olarak nitelendirebileceğimiz ve Tanzimat Fermanı ile başlayan dönemdeki dili temizleme isteği toplumu kapsayamamıştır. Ancak cumhuriyetten sonra, 1932 yılında devletin öncülüğünde Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kuruluşuyla dilde yapılan yenilikler, ulus çapında bir eylem olarak topluma mal olmaya başlamıştır." (Agy, s. 32)

Dil Devrimi hızla topluma mal olmaya başlamışken özellikle Atatürk’ün ölümünden sonra devrime eleştiriler yoğunlaşır.

“Dili değiştirmeye kalkan biz değiliz ki! Bu dil, en aşağı yüzyıldan beri boyuna değişiyor. Niçin değişiyor. Bir kişi öyle dilemiş de buyurmuş, onun için mi değişiyor? Olur mu öyle şey? Yüzyıldan beri boyuna değişiyorsa demek ki bir sıkıntısı var, kendi kendine yetmiyor, kendini beğenmiyor; sınırları dar geliyor” (Söyleşiler, TDK Yayını, 1962, s. 113) diyen Nurullah Ataç kuşkusuz haklıdır. Hiçbir dil kendi kendine değişemez, gelişemez. Tarihin hiçbir döneminde hiçbir dil, kendi akışına bırakılmamıştır. Gelişmiş toplumlar, bilim, sanat ve uygulayımda (teknikte) attıkları her adımı, yeni sözcüklerle, yeni kavramlarla adlandırmışlardır. Üstelik dünyada dilde devrim yapan ilk ve tek ülke Türkiye değildir. Almanya, Macaristan, İsrail ve Norveç, Türkiye’den çok çok önce dilde devrim yapma gereksinimi duymuşlardır (K. İmer, aynı yapıt, s. 36 ve ötesi).

Dil Devrimine Tepkiler Bilimsel Değil, Duygusaldır

Türkiye’deki dilde devrimin kuşaklar arasında kopukluğa yol açtığı, geçmişle bağımızı kopardığı türünden savlar, dilbilimsel veriler, olgular göz ardı edilerek yoğunlaştırılmış, 1950’den sonra bu savların sahipleri siyasal erkten de aldıkları destekle Dil Devriminin tam karşıtı olan “yaşayan Türkçe” söylemini özellikle eğitim kurumlarına egemen kılmışlardır.

Dil Devrimine karşı olanlar eleştiride olduğu gibi eleştirme biçiminde de ölçüyü kaçırmış, Dil Devrimini savunanlara, “ne idüğü bilirsiz manyaklar; kültürsüz, cahil, kasıtlı kişiler; dilimize güve gibi musallat olanlar; fareler; havhavcılar; türediler; birtakım herifler; Nurallah Ataç da olduğu gibi (işi) deliliğe kadar götüren bir ruh hastalığı ve kuru inatçı bir taassub; abesle uğraşma; ilmi tezyif ve istihkâr etme; hür teffekküre düşman olma; cehalet ve hiyanet; hoyrat; densiz; dinsiz; cibilliyetsiz; milletin aklı selimine küfretmek; gençliğin ruhi asaletini yıkan ve behimi hislerini kışkırtan sapıklık; manevi cinayet; milli facia; ilericiliğin soysuzlaşması; Hitlercilik; azılı bir ırkçılık, solculuk; komünistlik; komünistler…” gibi sıfatlar ve anlatımlarla saldırıyı yoğunlaştırmışlardır. Yazık ki bu tür sıfatları ve anlatımları yazıp konuşanlar arasında ordinaryüs profesörler, akademik sanı olan öğretim üyeleri, yazarlar, gazeteciler bulunmaktadır (T. Yücel, aynı yapıt, s.45- 69 arası). Bu kişilerin etkisi ve yönlendirmesiyle özellikle 1960’ların ortasında MEB’nin başlattığı sözcük yasaklama eylemi, sonraki yıllarda da zaman zaman depreşerek bütün devlet kurumlarına yayılmış, insanlar kullandıkları sözcüklere bakılarak “ilerici/gerici; solcu sağcı” diye adlandırılmış; başta öğretmenler olmak üzere pek çok kişi, kullandığı dil öne sürülerek cezalandırılmıştır. Devlet kurumlarının genelgeler yayımlayarak Dil Devrimiyle kazanılan yeni sözcükleri yasaklaması, genellikle “milliyetçi muhafazakâr” iktidarlar dönemine rastlamaktadır, Türkçeyi dışlayan bu “milliyetçilik” anlayışı çok düşündürücüdür. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan bu yana, ülkede konuşulan başka diller de olmasına karşın, Türkçe dışında, “resmi uyarı, buyruk, belge” niteliği taşıyan genelgelerle yasaklanan başka dil yoktur.

Dil Devrimi savunucularına yöneltilen “dili siyasaya araç yapmak” suçlamasını ise, devlet eliyle yayımlanan genelgelerle; devrimcileri yukarıda örneklerini verdiğimiz sıfatlarla aşağılayanların tavrı çürütmüştür.

Atatürk’ün kurduğu Türk Dil Kurumu’yla Dil Devrimini savunanların hiçbir yapıtında, konuşmasında sözcük yasaklama girişimi; kişileri, kurumları kullandıkları dile bakarak eleştiren, türlü sıfatlarla anan ve adlandıran yoktur. Hiç kimse “imkân, cevap, mesele, hürriyet…” gibi sözcükleri kullandığı için eleştirilmemiş, ceza almamış; ama “olanak, yanıt, sorun, özgürlük…” gibi sözcükleri kullananlar uyarılmış, soruşturma geçirmiş, kimi öğretmenler sürgünle cezalandırılmıştır.

Ancak 2000’li yıllara gelindiğinde Dil Devrimini ve devrimle kazanılan sözcükleri karalayanlardan yaşamda olanlar gibi, devrim karşıtlarının ardılları da “deli” diye anılan Ataç’ın, öteki devrimcilerin yarattığı sözcüklerle konuşup yazmaya başlayacaklardır.

Böylece Ataç’ın dediği gibi, Türkçenin ve devrimin gücü önünde durulamayacağını tarih kanıtlamıştır. En önemlisi, laik cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün ne denli uzakgörüşlü, duyarlı bir önder ve aydın olduğu yeniden ortaya çıkmıştır.

Eleştiri adıyla büyüyen ve örgütlü tepkiye dönüşen bu saldırılar, meyvesini 1980’lerin başında vermiş, Atatürk’ün Türk Dil Kurumu, olağanüstü bir dönemde militarizmin gücüne yaslananlar tarafından kapatılmıştır.

KAYNAK: DİL DERNEĞİ internet sitesi www.dildernegi.org.tr